Қазақстан Республикасындағы несие жүйесі
1-бөлім. Қазақстан Республикасындағы несие жүйесі
1.1. Несие туралы түсінік
Несие ұғымы кең мағынада алғаш рет Батыс елдерінде қалыптасып, кейін басқа мемлекеттерде кеңінен тарады. Бұл тұрғыда несиенің сатылуы және пайызбен берілуі несие түсінігінің өзегін құрайды.
Негізгі идея
Несие — қайтарымдылық негізінде берілетін ақшалай немесе тауар түріндегі қарыз; әдетте ол үшін пайыз төленеді.
Несие туралы ғылым салыстырмалы түрде жас: ол саяси экономиканың қалыптасуымен қатар пайда болды. Несиенің ұдайы өндіріс процесімен, құнның қайта айналымы мен айналысымен байланысын маркстік тұрғыда талдау — несиенің қажеттілігін, қоғамдағы несиелік қатынастардың туындауын, сондай-ақ несиенің табиғаты мен мәнінің ерекше экономикалық категория екенін түсіндіруге ықпал етті.
Қоғамдық байлық формаларының қозғалысы несиенің негізінде пайда болатын көптеген экономикалық қатынастарды қамтиды. Дегенмен несиені зерттеу барысында «қарыз», «жалға беру», «несие» сияқты ұғымдар орнықты. Бұл ұғымдар кейде мағынасы жағынан синоним ретінде қолданылғанымен, олардың шекарасы әрдайым бірдей емес.
Несие
Нарықтық экономиканың тірегі ретінде экономикалық дамудың ажырамас элементі. Оны шаруашылық субъектілерімен бірге мемлекет, үкімет және жеке тұлғалар да қолданады.
Қарыз
Экономикалық теорияда көбіне «несие» ұғымымен мағыналас қолданылып, бірін-бірі толықтырып отырады.
Айырбас сферасы
Несиенің пайда болуын өнім өндіру саласынан емес, тауар айырбасы кезінде туындайтын қатынастардан іздеу орынды.
Тауар айырбасы — тауардың бір қолдан екінші қолға өтуін білдіреді. Дәл осы алмасу барысында уақыт бойынша алшақтық пайда болып, несиеге тән қатынастар қалыптасуы мүмкін. Экономикалық теорияда «қарыз» бен «несие» көбіне тең дәрежеде қарастырылып, бірін-бірі анықтаушы ұғым ретінде қолданылады.
Дәйексөз
Е.В. Соколов: «Қарыз — несиелік қатынастардың формасы; бір жақ екінші жаққа ақшалай немесе табиғи түрде қарыз береді».
Құнның қозғалысы — несиенің қозғалысын сипаттайтын негізгі өзек. Несиелік қатынастың пайда болуының экономикалық негізі ретінде капитал айналымын атауға болады.
Көп жағдайда несиені тек ақша ретінде қабылдау кездеседі. Бұған белгілі бір деңгейде негіз бар: қазіргі шаруашылықта қарыз көбіне ақшалай түрде беріледі. Алайда ақша мен несие — әртүрлі ұғымдар. Несие ақшалай капиталдың ссудалық капиталға айналуын қамтамасыз етіп, несие беруші мен қарыз алушы арасындағы қатынасты көрсетеді.
Несиенің көмегімен заңды және жеке тұлғалардың уақытша бос қаражаттары мен табыстары экономикалық жүйе аясында шоғырланып, уақытша әрі ақылы негізде пайдалануға берілетін ссудалық капиталға айналады.
Несие мен ссуданың айырмашылығы
Несие — кең ұғым: ол банктің ресурстарын қалыптастыру көздерін де, несиелік қатынастарды ұйымдастырудың әртүрлі формаларын да, сондай-ақ қаражатты орналастырудың (жұмсаудың) белгілі бір формаларын да қамтиды.
Ссуда — несиелік қатынастарды ұйымдастырудың бір ғана формасы; ол, әдетте, ссудалық шот ашуға байланысты рәсімдер арқылы іске асады.
Экономикалық категория ретінде несие — кәсіпорындар, ұйымдар, бірлестіктер және халық арасындағы, қаражатты белгілі бір мерзімге уақытша пайдалануға беру, оны қайтару және пайыз төлеу шарттарына негізделетін өндірістік қатынастардың жиынтығы.
Несиенің құрылымы: негізгі элементтер
- Несиелік қатынастар субъектілері: несиелік мәміле бойынша қарыз беруші және қарыз алушы.
- Қарыз беруші: қарызды уақытша пайдалануға беретін тарап. Қарыз берушілерге банктер, банктік емес мекемелер, мемлекет, шаруашылық субъектілері және халық жатады.
- Қарыз алушы: несиені алатын және оны қайтаруға міндетті тарап.
- Беру объектісі: қарызға берілген құнды білдіретін құнның ерекше бөлігі.
Маңызды нақтылау
«Борышқор» және «қарыз алушы» сөздері жақын болғанымен, бірдей емес. Мысалы, коммуналдық төлемдер немесе салықтар бойынша төлемі кешіккен жағдайда борыш туындайды, бірақ бұл әрдайым несиелік қатынас дегенді білдірмейді. «Борыш» ұғымы кеңірек: ол тек экономикалық емес, адами-қатынастық қырды да сипаттай алады.
Қазіргі таңда экономика ғылымы бір жағынан теориялық талдауды тереңдетуді, екінші жағынан банк ісін дамытып, жетілдіруді қажет етеді. Экономикалық әдебиеттерде несиенің мәні, қызметтері және заңдылықтары туралы әртүрлі көзқарастар кездеседі. Несие мәнін түсіндіруде екі бағыт айқын байқалады: натуралистік теория және капиталдық жасампаздық теория.
Натуралистік несие теориясы
Натуралистік теория XVIII ғасырдың екінші жартысында қалыптасты. Оның негізін А. Смит пен Д. Рикардо қалап, кейін Ж. Сэй, Ф. Бастиа және Д. Мак-Куллох сияқты экономистер дамытты. Бұл бағыт несие мәнін заттай игіліктердің қозғалысымен байланыстырып, несиені қоғамда бар материалдық құндылықтарды бөлудің тәсілі ретінде қарастырды.
Натуралистер үшін несие капиталы өндірістік капиталға теңестіріледі; олар несиені несие капиталының қозғалысы ретінде емес, материалдық құндылықтарды қайта бөлудің әдісі ретінде түсіндіруге бейім болды. Мұндай түсінік өнеркәсіп капиталының тауарлы, өндірістік және ақшалай нысандардағы айналымын толық ашып түсінбеумен байланысты.
Дегенмен бұл теорияның рөлін төмендетуге болмайды: натуралистер несие өндіріс процесінде «нақты капиталды» өздігінен жасамайды деген тұжырымды негіздеп, несиенің рөлін асыра дәріптеуден сақтандырды. Сондай-ақ несие пайызының табыстылығы оның көлемі мен динамикасына тәуелді екенін дәлелдеуге тырысты.
Капиталдық жасампаздық несие теориясы
Капиталдық жасампаздық теория натуралистік көзқарасқа қарсы тұжырым ұсынады. Бұл бағыт несиеге экономикалық дамуда шешуші рөл беріп, оны ұдайы өндіріс процесінен салыстырмалы түрде дербестендіреді. Несие ақшаға, тіпті байлыққа теңестіріледі.
Теорияның негізін салушылардың бірі — ағылшын экономисі Д. Дж. Лон. Оның пікірінше, несие елдің пайдаланылмаған мүмкіндіктерін іске қосып, байлық пен капиталдың жинақталуына ықпал етеді. Ол банктерді тек делдал ретінде емес, капитал «жасаушылар» ретінде қарастырды.
Негізгі тезистер
- Несие ақшаға және байлыққа теңестіріледі.
- Несие пайда әкелетіндіктен «өндіргіш капитал» ретінде қарастырылады.
- Банктер «несие фабрикасы» ретінде сипатталып, капиталды жасайды деген ой айтылады.
Бұл идеяларды Г. Макмед, Дж. Кейнс, Ф. Хоутри, И. Шумпетер, А. Ган секілді ғалымдар әртүрлі деңгейде қолдады. Олардың пайымдауынша, несие ауқымының кеңеюі қайта өндіру мен экономикалық дамудың қозғаушы күші болуы мүмкін.
Кейнсиандық және кейнсиандық емес бағыттар
XX ғасырдың екінші жартысында ақша-несие реттеуі саласында кейнсиандық емес мектептің қалыптасқаны белгілі. Бұл бағыттың өкілдері ретінде П. Самуэльсон, С. Харрис, Э. Хансен, Л. Ледокер, Дж. Гэлбрейт секілді американдық ғалымдар аталады. Олар Дж. Кейнстің «несие көмегімен мемлекет шаруашылық процестерге белсенді араласуы керек» деген идеясын дамытты.
Қазіргі қолданыстағы анықтамалар мен шарттар
Қазіргі экономикалық жүйеде несиеге берілетін анықтамалар әрқилы. Кең тараған түсіндірудің бірі: несие — тауарлар мен ақшаны несиеге беру. Яғни бұл жерде тауарлар мен ақша сатылмайды да, сатып алынбайды да; олар таза түрде қарызға беріледі.
Капиталдық несие
Капиталдық несие — қарыз капиталының нақты қозғалысы; ол қарыз алушыға қайтарымдылық және пайыз төлеу шарттарымен беріледі.
«Несие» сөзі латынның creditum ұғымынан шыққан және «сенемін», «сенім білдіремін», сондай-ақ «қарыз/несие» мағыналарын қамтиды. Бұл — несиенің негізінде сенім категориясы жатқанын көрсетеді.
Тағы бір жиі қолданылатын анықтама бойынша, несие — шаруашылық субъектілері арасында уақытша бос ақша қаражаттарын мерзімділік, төлемділік, қайтарымдылық шарттарымен қайта бөлуге негізделген экономикалық қатынастарды білдіретін экономикалық категория.
Ескерту: Берілген бастапқы мәтін соңында сөйлем толық аяқталмағандықтан, мазмұнды бұзбайтын деңгейде редакциялық түзету жасалып, ой логикалық түрде аяқталды.