Бөтен адам затына құқық
Бөтен мүлікке құқық: сервитут ұғымы
Бөтен адамның затына қатысты құқық сервитут деп аталады. «Сервитут» термині рим құқығында біреудің мүлкін біздің мүддемізге қызмет еткізу, яғни бөтен затты заң бойынша немесе келісім арқылы белгілі бір мақсатта пайдалануға мүмкіндік беру деген мағынада қолданылған.
Сервитуттың түрлері
Классикалық жіктеуде сервитут екіге бөлінеді: персоналдық (жеке) және предиялық (жерге байланысты).
Персоналдық (жеке)
Белгілі бір адамға байланысты, әдетте оның өмірімен немесе нақты құқықтық мәртебесімен шектелетін сервитуттар.
Предиялық (жерге байланысты)
Көршілес жер телімдерінің бірінің екіншісіне белгілі бір түрде қызмет етуін көздейтін құқықтар.
Көрші жерлер және сервитуттың қалыптасуы
Көршілес жатқан жер телімдері туралы сөз болғанда, олардың біреуі екіншісіне қызмет көрсетуі мүмкін екенін көреміз. Мысалы, бір телімнен екіншісіне арық (су жүргізу) қазып өткізу қажеттілігі туындауы ықтимал.
Көп жағдайда сервитут көрші жер иеленушілердің өзара келісімі арқылы жасалған. Алайда мұндай келісімдер, мазмұнына қарамастан, әрдайым тұрақты қорғанысқа ие бола бермеді: жер сатылғанда жаңа меншік иесі сервитутты тоқтатуға ұмтылуы мүмкін еді, бұл қағида мұрагерлерге де қатысты қолданылды.
Манципация
Осындай келеңсіздіктерді шешудің бір тетігі ретінде манципация қолданылды. Бірақ ол кей жағдайларда тиімсіз болды.
In iure cessio
Манципацияның орнына біртіндеп in iure cessio (юре цессия) келді. Бұл тәсіл сервитутты көршінің бүкіл жеріне емес, тек қызмет етуші бөлігіне ғана таратуға мүмкіндік берді.
Жеке сервитуттардың негізгі түрлері
Персоналдық сервитуттар бөтен мүлікті белгілі бір шекте пайдалану мүмкіндігін береді. Төменде рим құқығында кең тараған негізгі түрлері келтірілген.
1) Узуфрукт (usufructus)
Біреудің затын пайдалану арқылы пайда табу және заттың мәнін бұзбай, сол қалпында сақтау құқығы. Әдетте бұл сервитут өмір бойына берілді және узуфруктуарий қайтыс болғаннан кейін тоқтатылатын.
2) Суперфициарий (superficies)
Бөтен адамның жерінде құрылыс салу және салынған құрылысты пайдалану құқығы. Мысалы, белгілі бір қоғамдық бірлестік қызметін жүргізу үшін ғимаратты жалға алып, кейін қызметі кеңейгендіктен сол ғимараттың жанына қосымша бөліктер салуы мүмкін. Мұндай жағдайда олар, бұрынғыша, негізінен негізгі ғимарат пен оған іргелес жер үшін ғана жал ақы төлей отырып, жаңа құрылыстарды пайдалануды жалғастырады.
3) Эмфитевзис (emphyteusis)
Ауыл шаруашылық мақсатындағы жер телімдерін ұзақ мерзімге (жиі өмір бойына) жалға алып пайдалану құқығы. Бұл сервитут түрі көбіне мұрагерлік жолмен берілетін.
4) Habitatio
Бөтен адамның үйінде тұру құқығы (тұрғынжайды пайдалану құқығы).
Мұраны қабылдау және оның салдары
Белгілі бір адам мұрагер ретінде мұраны қабылдаса, ол тиісті құқықтарға ие болып қана қоймай, өсиет қалдырушының міндеттемелері бойынша да жауапты тұлға ретінде қарастырылады. Мұра құрамының едәуір бөлігі қарыздардан тұрса да, жалпы ереже бойынша, мұра қабылданған жағдайда мұрагер жауапкершілікті көтереді.
Юстиниан құқығындағы инвентарлық жеңілдік
Юстиниан құқығында, егер мұрагер заңгерлердің көмегімен мұраға қалдырылған мүліктің құнын бағалап, инвентарь жасаса, оның мұра кредиторлары алдындағы жауапкершілігі жеңілдетілді.
Бұл жеңілдік beneficium inventarii деп аталды және инвентарь мұрагер мұраның ашылғанын білген сәттен бастап 3 ай ішінде жасалуы тиіс еді. Ол, әдетте, мұрагердің өз мүлкі арқылы өсиет қалдырушының қарыздарын өтеу қаупі туған кезде қолданылды.
Қарыздар тоғысуы және кредиторларды қорғау
Кейде жағдай өзгеше болуы мүмкін: мұрадағы актив пассивтен көп болғанымен, мұрагердің өз қарыздары да жеткілікті деңгейде болады. Мұндай кезде қабылданған мұра өсиет қалдырушы мен мұрагердің қарыздарының тоғысуына алып келеді. Нәтижесінде өсиет қалдырушының кредиторлары қосылған мүліктің есебінен талап қоюға ұмтылады, ал мұрагердің көп қарызы олардың қарыздарының қайтпай қалу қаупін арттырады.
Beneficium separationis (бөліну жеңілдігі)
Мұра кредиторларының мүддесін қорғау үшін преторлық эдикт арқылы beneficium separationis — мұраны бөлу жеңілдігі бекітілді. Бұл тәртіп бойынша мұраға қалған мүлік мұрагердің жеке мүлкінен бөлініп, алдымен мұра кредиторларының талаптарын қанағаттандыруға жұмсалды, одан кейін легатарийлердің (легат алушылардың) құқықтары орындалды. Егер осының бәрінен кейін қалдық қалса, тек сонда ғана ол мұрагердің кредиторларының талаптарын өтеуге пайдаланылды.
Мұраны қабылдаудың сервитуттар мен қарыздарға әсері
Мұраны қабылдау мұрагер мен өсиет қалдырушының арасындағы кейбір құқықтық байланыстарды тоқтатуы мүмкін. Атап айтқанда, олардың арасындағы сервитуттар мен өзара қарыздар жойылып кететін жағдайлар болған. Себебі рим құқығында бір тұлғаның өз-өзіне борышкер болуы да, өз мүлкіне сервитут иесі болуы да мүмкін емес деп танылған.