Орта мектептегі информатика оқулықтарына талдау
Төменде жалпы білім беретін орта мектептегі информатика курсы бойынша ұсынылатын білім мазмұнының сипаты берілген. Әрбір тақырыпты оқыту тереңдігі мен деңгейін, сондай-ақ оқушылардың білім, іскерлік және дағдысына қойылатын талаптарды анықтау — осы пән аясында жүзеге асады. Ал материалдың жүйелі баяндалуы мен логикасын қамтамасыз ету — мектеп информатикасын оқытудың әдістемесін әзірлейтін оқулық авторларының, мұғалімдердің, әдіскерлердің және ғалымдардың ортақ еңбегі.
Негізгі назар
- тақырыптардың оқытылу деңгейі мен тереңдігін белгілеу;
- оқушылардың білім, іскерлік, дағдысына қойылатын талаптарды айқындау;
- оқулық мазмұнын жүйелі әрі логикалық құрылымда ұсыну.
2.4. Орта мектептегі информатика оқулықтарына талдау
1) А.П. Ершов және В.М. Монахов оқулығы (1985)
«Информатика және есептегіш техника негіздері» оқулығы мұғалімге арналған әдістемелік құралымен бірге жарық көрді.
Тұжырымдама
Авторлар «информатиканы» ЭЕМ көмегімен ақпаратты өңдеу мен таратудың қарапайым әдістерін қарастыратын ғылым ретінде түсіндіреді. Оқыту мақсаты ретінде алгоритмдік мәдениет пен компьютерлік сауаттылықты қалыптастыру алынады.
Түйінді анықтама
Алгоритмдік мәдениет — алгоритмді құру, түсіну және орындау іскерлігі арқылы көрінетін ойлау мәдениеті.
Тарихи контекст
Ол кезеңде компьютерлердің жетіспеушілігіне байланысты мектептік алгоритмдік тілдің (МАТ) алғашқы нұсқаулары көбіне «адам атқарушыға» бағытталды. Алгоритмдік ойлау компьютерді меңгеруден бұрын математика курсын оқу барысында қалыптаса бастайды, кейін ол компьютермен жұмыс істеудің «әліппесі» арқылы жүйеленеді.
Компьютерлік сауаттылықты сипаттауда А.П. Ершовтың «программалау — екінші сауаттылық» деген метафорасы жиі негізге алынады. Алгоритмдік мәдениетті қалыптастыру үшін машинаға тәуелсіз оқу тілі (МАТ) қажет деп түсіндіріледі.
Оқулық мазмұнының ерекшеліктері
- Алдымен алгоритм ұғымына анықтама және «атқарушы» түсінігі беріледі, бірақ кейін бұл ұғым сирек қолданылады.
- «Ақпарат» ұғымы арнайы терең талқыланбайды.
- Алгоритмдеуге арналған алғашқы есептер математика курсынан алынады.
- Құрама командаларды түсіндіруде блок-схемалар кең қолданылады.
- «Шама» ұғымы кеңейтіліп беріледі (графикалық, мәтіндік шамалар).
Әдістемелік шешімдер
- ЭЕМ-сыз сандық алгоритмдерді орындауды көрсету үшін алгоритмді орындау кестесі ұсынылады.
- Кестелік шамалар «әзір» қайталану командасымен өңделеді, ал «үшін» командасы кейінірек енгізіледі.
- Графикалық ақпаратпен жұмыс бірінші бөлімнің соңына қарай беріледі.
Екінші бөлімнің мазмұны
Екінші бөлім бірінші бөлімді толықтырып, дамытады. «ЭЕМ-нің құрылымы» тақырыбы кең қамтылып, жоспар бойынша мектептерді ДВК, УКНЦ сияқты 16-разрядты микропроцессорлы жүйелермен жабдықтау көзделгені байқалады.
Микрокалькуляторды оқу процесінде негізгі құрал ретінде қолдануға авторлар сын көзбен қараған: компьютер тапшылығына байланысты информатиканы МК арқылы оқыту қаупі бар деп есептелген.
Тілдік және программалық құрам
Екінші бөлімде МАТ құралдары кеңейтіледі: параметрлі қайталану, таңдау командасы, алгоритм-функция, литерлік шамалар енгізіледі. Практикада бұл толықтыруларды сәйкес тақырыптармен қатарластыра өтуге болатыны байқалған (мысалы, таңдауды — тармақталумен, «үшін» қайталануын — кестелік шамалармен).
Рапира тілі туралы мәлімет беріледі және оны басқа ЭЕМ-дерге көшіру мүмкіндігі қарастырылады. Сонымен бірге Бейсик тіліне қатысты қысқаша мағлұмат ұсынылып, оны МАТ-пен параллель оқыту, командаларды салыстыра түсіндіру тәсілі қолданылады. Программалық қамтамасыз ету сол кезеңдегі бағдарламалар тапшылығын ескере отырып, кеңінен баяндалған.
Қорытынды бағалау
«Қайталауға арналған жаттығулар» бөлімінде 40 есеп келтірілген, олардың бір бөлігі олимпиадаға дайындық деңгейімен шамалас. Жалпы алғанда, бұл оқулық мектеп информатикасы оқулықтарының алғашқы үлгісін жүйелі сипаттап, кейінгі оқу құралдарына ықпал еткен маңызды педагогикалық тәжірибені жинақтады. Мұғалімдерге машинамен және машинасыз оқытуды ұйымдастыруда, материалды іріктеу мен кезеңдеп беруде бағыт-бағдар ұсынды.
А.П. Ершов енгізген маңызды әдістемелік идеялардың бірі — материалды өтудің циклдық тәсілі. Бұл жалпы дидактикадағы бірізділік принципін информатика мазмұнында пәнішілік байланыстарды күшейте отырып іске асыру ретінде түсіндіріледі.
2) А.Г. Кушниренко, Г.В. Лебедев, Р.А. Сворень және т.б. авторлар тобы
Ершов ұсынған оқыту бағытын жалғастырған зерттеушілер тобының тұжырымдамасы.
Негізгі ұстаным
Авторлардың пікірінше, информатика — физика мен математика сияқты мектептегі іргелі пән. Оның басты мақсаты — алгоритмдеу іскерлігін қалыптастыру. Сондықтан курс, тіпті мектеп толықтай есептегіш техникамен жабдықталған жағдайда да, тек компьютер пайдаланушыларын даярлауға бағытталмауы тиіс.
Тілдік ортаға қойылатын талап
МАТ Бейсик, Паскаль тәрізді тілдердегі ағылшын лексикасына тәуелділікті азайтып, оқушы назарын есепті алгоритмдеуге шоғырландыруға мүмкіндік береді. Мектепте бір негізгі алгоритмдік тіл болғаны дұрыс деп есептеледі.
Курсты құру логикасы
Авторлар «алгоритмдеу» мен «программалау» бөлімдерін бөлуге болмайды деп санайды: практикум толыққанды программалау жүйесіне дейін кеңейтілуі қажет. Сонымен қатар информатиканың өзіндік білімдік мақсаты айқын болған жағдайда, ең кемі бастапқы кезеңде, математика курсынан тәуелсіздеу ұйымдастыру орынды деген пікір айтылады.
Курстың басында сандық ақпаратпен жұмысқа шамадан тыс басымдық бермей, көрнекі құралдарға сүйену ұсынылады (робот, тасбақа сияқты графикалық ортадағы атқарушылар).
Кілтті ұғымдардың иерархиясы
«Ақпарат» және «алгоритм» ұғымдарымен салыстырғанда, «атқарушы» ұғымы аса маңызды деп қарастырылады. Бұл түсінік модульдік және объектіге бағдарланған программалаудағы модельдеумен тікелей үндеседі.
Аяқталғандық талабы
Курс мазмұны логикалық тұрғыдан тұйық және аяқталған болуы тиіс: МАТ құралдары атқарушылардың компьютерлік моделі қалай құрылатынын ашып көрсетуі қажет.
Оқулыққа талдау (үзінді бойынша)
Кіріспеде информатиканың үш негізгі ұғымына — ақпарат, алгоритм, атқарушы — жеткілікті түсініктеме берілгені көрсетіледі. Берілген мәтін үзіндісі осы жерден үзіледі.
Ескерту
Ұсынылған материалдың соңғы бөлігі толық емес болғандықтан, екінші оқулықтың құрылымы мен бөлімдері жөніндегі толық салыстырмалы талдау мәтіннің жалғасын қажет етеді.