Глоссарий

Төмендегі ұғымдар қоғамдық-саяси ғылымдарда жиі қолданылатын негізгі терминдер. Мәтін грамматикасы түзетіліп, анықтамалар біріздендірілді.

Терминдер мен анықтамалар

Әр тармақ: термин және оның қысқаша түсіндірмесі.

1. Абсолютизм: Жоғары мемлекеттік билік шексіз түрде бір адамның қолында шоғырланатын басқару түрі.
2. Атеизм (гр. atheos — «құдайсыз»): Құдайды мойындамайтын дүниетаным. Социализм кезеңінде оқу пәні және ғылыми ілім ретінде кең тарады; мақсаты — дінді теріске шығару.
3. Апатридтер: Ешбір мемлекеттің азаматы болып саналмайтын адамдар. Қай елде тұрса, сол елдің заңына бағынады, бірақ саяси құқықтары болмайды.
4. Азаматтық қоғам: Адамгершілік, діни, ұлттық, әлеуметтік-экономикалық, отбасылық қатынастар мен институттардың жиынтығы.
5. Әмбебап партиялар: Мүшелер санын емес, сайлаушылар санын көбейтуге ұмтылатын партиялар.
6. Билеуші партиялар: Мемлекеттік билікке келіп, қоғам дамуының негізгі бағыттары мен сипатын айқындауға мүмкіндігі бар партиялар.
7. Билік: 1) Адамдардың іс-әрекетіне, қызметіне, тағдырына бедел, жігер, құқық немесе күш қолдану арқылы ықпал ету мүмкіндігі; 2) адамдарға саяси билік жүргізу; 3) мемлекеттік органдар жүйесі.
8. Бипатридтер: Бір мезгілде екі немесе одан да көп мемлекеттің азаматы болып есептелетін адамдар.
9. Бихевиоризм: Жеке адамдар мен топтардың іс-әрекетін талдауға негізделген әдістемелік бағыт.
10. Бұқаралық партиялар: Тұрақты жақтап дауыс беретін сайлаушылары, мүшелері және белсенділері көп партиялар.
11. Бүлік: Бір топ адамдардың мемлекеттік төңкеріс жасау мақсатымен жасаған іс-әрекеті.
12. Бюрократизм: Істің мәніне немқұрайлы, формальды қарау; істі созбалаңға салу.
13. Биліктің жариялылығы: Биліктің заңмен негізделуі және мемлекеттік органдар қызметінің қолданыстағы заңдарға сай болуы.
14. Бейсаясаттық: Азаматтардың немесе халықтың бір бөлігінің саясатқа, саяси өмірге самарқау, парықсыз немесе теріс көзқарасы.
15. Вето: Тыйым салу құқығы.
16. Вотум: Үкіметке немесе оның кейбір мүшелеріне (министрлерге) сенім білдіру (вотум доверия) не сенімсіздік білдіру (вотум недоверия) мақсатында сайлау арқылы қабылданатын шешім.
17. Геосаясат: Сыртқы саясатты географиялық факторларға байланысты жүргізетін саясат.
18. Геноцид: Адамдарды шығу тегі, ұлты, діні сияқты белгілеріне қарай әдейі қыру немесе қудалау.
19. Геронтократия: Ақсақалдардың билік жүргізу принципі. Бұл басқару түрі алғашқы қауымдық қоғамға тән; сондай-ақ билік жасы үлкен адамдардың қолында болатын мемлекеттерге қатысты да айтылады.
20. Декларация: Үкімет, саяси партия немесе халықаралық ұйым атынан негізгі қағидалар мен мақсат-мүдделерді жариялайтын мәлімдеме.
21. Делегирование: Бір субъектінің екінші субъектіге билікті беруі, сенім білдіруі.
22. Демагогия: Өз мақсатына жету үшін адамдарға жалған уәде беру, деректерді бұрмалау және басқа тәсілдер арқылы ықпал ететін саяси әрекет түрі.
23. Демаркация: Екі елдің жерін анық бөліп тұратын шекара (мемлекеттік шекараны белгілеу).
24. Депортация: Жеке адамдарды немесе халықтарды еріксіз, күшпен жер аудару.
25. Деспотия: Шексіз әрі дара билеудің бір түрі.
26. Децентрализация: Орталық басқару жүйесінің өз билігінің бір бөлігін жергілікті органдарға беруі.
27. Диктатор: Заңмен санаспай, күштеу мен қудалауға сүйенетін шексіз билеуші.
28. Диктатура: Қарулы күшке сүйенетін, заңмен шектелмеген шексіз мемлекеттік билік.
29. Директива: Жоғары органдардың төменгі басшыларға берген нұсқауы, ұйғарымы, жарлығы.
30. Дискриминация: Нәсіліне, ұлтына, дініне, саяси көзқарасына және т.б. байланысты адамдарды құқығынан айыру немесе шектеу. Мысалы: сайлау құқығынан айыру, азаматтық бермеу, жұмысқа қабылдамау.
31. Доктрина: Саяси, экономикалық, әскери мақсаттарды жинақталған түрде білдіретін саяси теория, ілім.
32. Егемендік: Мемлекеттің, халықтың, ұлттың немесе адамның саяси тәуелсіздігі.
33. Жекешелендіру: Мемлекеттік меншікті (кәсіпорын, тұрғын үй, көлік құралдары және т.б.) жеке меншікке беру немесе сату.
34. Идеал: Саяси салада саясатты жасап, оны жүзеге асырушылардың алдына қоятын жоғары саяси арман-мұрат.
35. Иерархия: Төменгі органдар мен лауазымды тұлғалардың жоғары органдарға бағыну тәртібі.
36. Импичмент: Жоғары лауазымды адамдарды Конституцияны бұзғаны немесе өзге қылмысы үшін жауапкершілікке тартуға және ісін сотта қарауға мүмкіндік беретін ерекше тәртіп.
37. Инаугурация: 1) Мемлекет басшысының өз қызметіне салтанатты түрде кірісуі; 2) тарихи оқиғалар құрметіне жасалған ескерткішті, ұйымдастырылған көрмені және т.б. салтанатты түрде ашу.
38. Инновация: Жаңалық енгізу, жаңарту.
39. Институционализация: Саяси қозғалыс немесе құбылыстың тәртіпке келтірілген, ұйымдасқан мекемеге айналуы.
40. Интеграция: Мемлекетаралық саяси, экономикалық, әскери және т.б. одақтардың құрылуы.
41. Клика: Жеке бас мақсаттарына жетуді, барынша баюды көздейтін билік басындағы сыбайлас адамдар тобы.
42. Конституция: Мемлекеттік және қоғамдық құрылыстың негізгі қағидалары мен принциптерін айқындайтын негізгі заң.
43. Конфедерация: Белгілі бір мақсаттарды (әскери, сыртқы саясат және т.б.) жүзеге асыру үшін кейбір әрекеттерін үйлестіретін егеменді мемлекеттер одағы.
44. Легитимдік: Халықтың үстемдік етіп отырған саяси билікті мойындауы, оның заңдылығы мен шешімдерін растауы.
45. Либерализм: 1) Жеке адамның толық еркіндігі принциптеріне негізделетін, мемлекеттің экономикаға араласуын шектеуді қолдайтын көзқарас, саяси бағыт; 2) бірқатар елдерде орта таптың мүддесін қорғайтын либералдық партиялар. Олар нарықтық экономиканы, еркін бәсекелестікті, әлеуметтік қамтамасыз етуді, халықаралық қауіпсіздікті және т.б. жақтайды.
46. Мониторинг: 1) Жағдайды бақылау, алдын алу және болжау; 2) осындай басқару тетіктеріне сүйенетін басқару тәжірибесі.
47. Мажоритарлық жүйе: Сайлау нәтижесінде үміткердің округ бойынша көпшілік дауыс алуы арқылы жеңіске жететін сайлау жүйесі.
Мемлекеттік билік: Барлық азаматтарға міндетті заңдар шығаруға айрықша құқығы бар және заңдар мен тәртіптің орындалуын қамтамасыз ету үшін арнайы мәжбүрлеу аппаратына сүйенетін саяси билік түрі.
48. Метрополия: Қол астында отарлары (колониялары) бар мемлекет.
49. Милитаризм: Жаппай қарулану, соғысқа әзірлену, ішкі және сыртқы мәселелерді қарулы күшпен шешуге ұмтылатын саясат.
50. Монархия: Мемлекеттің жоғары өкімет билігі жеке-дара билеушінің қолында болып, ол әкеден балаға мұра ретінде қалатын басқару түрі. Билеуші хан, патша, император, король, султан, шах және т.б. деп аталуы мүмкін.
51. Мораторий: Ішкі және сыртқы міндеттемелерді орындауды уақытша тоқтату, үзіліс жариялау.
52. Маргиналдар: Әртүрлі себептерге байланысты қоғамның негізгі әлеуметтік тобына немесе табына кірмей қалған, аралық жағдайда болатын адамдар.
53. Модернизация: Қазіргі жаңа жағдайларға сай жаңару, өзгеру, икемделу.
54. Нигилизм: Жалпы қабылданған заңдық ережелерді, қоғамдық-саяси өмір тәртіптерін және т.б. жоққа шығару.
55. Объективтілік: Нақты шындықты бақылауға сүйенетін дүниетанымдық ұстаным.
56. Олигархия: Саяси және экономикалық билік азғантай топтың қолында шоғырланатын билік түрі немесе сол үстем топтың өзі.
57. Охлократия: Қоғамдық өмір жағдайына қанағаттанбай, мемлекеттік мекемелерді басып алып, ойран салатын, демократияны бұрмалап түсінетін тобыр билігі.
58. Public Relations (паблик рилейшнз): Ұйымдар арасындағы достық қарым-қатынасты және өзара түсіністікті қамтамасыз ететін қызмет. Ақпарат ұсыну, келіссөз жүргізу және өзге өкілетті әрекеттер арқылы іске асады.
59. Пауперизм: Халықтың бір бөлігінің қайыршылануы, жаппай кедейлену.
60. Паритет: Мемлекеттер арасындағы саяси және әскери күштердің тепе-теңдігі.
61. Пацифизм: Соғыстың кез келген түріне (мақсаты мен сипатына қарамастан) қарсы болып, бейбітшілікті жақтайтын ағым, қозғалыс. XIX ғасырдың екінші жартысында пайда болды.
62. Приватизация: Мемлекеттік байлықты (мүлікті) жеке меншікке беру.
63. Петиция: Жоғарғы билік органдарына жолданатын (немесе жолданған) ұжымдық түрде жазылған өтініш.
64. Плебисцит: Ерекше маңызды мәселе бойынша бүкіл халықтың пікірін сұрау, анықтау.

Ескерту

Терминдердің кейбірі (мысалы, делегирование, public relations) түпнұсқа жазылымымен қатар қазақ тіліндегі түсіндірмемен берілді. Қажет болса, осы глоссарийді бөлімдерге (мысалы, «Басқару түрлері», «Сайлау жүйелері», «Құқықтық механизмдер») бөліп, қысқаша мысалдар қосып өңдеуге болады.