Теледидар
Теледидардың ықпалы және визуалдық ақпараттың үстемдігі
Теледидар — бұқаралық ақпарат құралдары жүйесіндегі ең әсерлі әрі ең өткір ақпарат құралы. Телевизия жаппай өрістей бастаған кезеңде, 1962 жылы америкалық ғалым Маршал Маклюэн оның мүмкіндігін жоғары бағалап, «енді кітап және өзге де баспасөз құралдарын шығару ісі келмеске кетті, оның орнын визуалдық ақпарат құралы — телевизия басты» деген пікір айтқан.
Маклюэннің тұжырымында әсірелеу бар деуге болғанымен, басқа ақпарат құралдарымен салыстырғанда теледидар аудиториясының әлдеқайда кең екені даусыз. Бейне мен дыбысты қатар үйлестіріп бере алуы, сондай-ақ техника мен технологияның жаңа мүмкіндіктерін барынша пайдалану арқылы өмір шындығын табиғи қалпында, өз бояуымен жеткізуі теледидарды кез келген жанрда қолжетімділік тұрғысынан бір қадам алға шығарады. Сондықтан ол көрерменнің зейінін еріксіз өзіне тартып, назарын ұстап тұра алады.
Негізгі артықшылықтар
- Кең аудитория: өзге медиамен салыстырғанда қамту ауқымы жоғары.
- Көру мен естуді біріктіру: бейне мен дыбыстың синтезі әсерді күшейтеді.
- Шынайылық пен көркемдік қатар: өмір кескінін табиғи қалпында көрсетуге бейім.
Тележурналистика жанрлары: құрылым және функция
Телевизияның спецификалық артықшылықтарын санамалай отырып, тележурналистика жанрларын жүйелеуге көшейік. Жалпы тележурналистика жанрлары үш ірі топқа жіктеледі: ақпараттық, сараптамалық және көркем-публицистикалық.
Ақпараттық
Қоғам өміріндегі күнделікті жаңалықтарды, жаңа құбылыстарды таныстырады. Негізгі ерекшелігі — шапшаңдық және ресмилік.
Сараптамалық
Белгілі бір мерзім ішінде қордаланған мәселелер мен оқиғаларды талдап, бағамдайды. Практикалық функциясы — аудиторияны құлағдар ету және нақты оқиғаға баға беру.
Көркем-публицистикалық
Эстетикалық тәрбие береді, көрерменді әсемдік әлемімен қауыштырады, рухани қажеттілігін өтеп, рухани ләззат сыйлауға ұмтылады.
Көркем хабар көруге ниеттенген көрерменнің психологиялық күйі көбіне босаңсып, экрандағы көріністі ықыласпен қабылдауға, ондағы шындықпен бірге жасасуға, эстетикалық нәр алуға даярланады. Демек, көркем хабар жасауда оның жанрлық табиғатынан туындайтын эстетикалық мүмкіндіктерді бір сәт те назардан тыс қалдырмай, барлық шығармашылық процесті сол талапқа бағындыру қажет.
Сонымен бірге, әр көркем хабардың тақырыптық айшығы мен формасына қарай, оған қатысты жеке міндеттер мен шарттар жүйесі қалыптасады.
Көркем телехабарлар: жасалу орнына қарай екі бағыт
Қазіргі қазақ эфиріндегі көркем хабарларды талдауға кіріспес бұрын, телеарналардан беріліп жатқан көркем бағдарламаларды жасалу орнына қарай шартты түрде екіге бөліп қарастырған жөн.
1) Редакция өндірісі (студия/алаң)
Әр телеарнаның өз студиясында жасалатын немесе редакция алқасының ықпалымен, тележурналистердің ұйымдастыруымен студиядан тыс ортада (мысалы, табиғат аясында) дайындалатын хабарлар.
2) Сахналық өнім (концерт/театр)
Концерттік немесе театр сахнасында көрерменнің көз алдында жасалатын, басымдығы журналистерде емес, әртістерде болатын бағдарламалар. Олар тек эфир аудиториясына ғана емес, залдағы көрерменге де бағытталады.
Мысалдар
Әртістер қатысымен жасалатын көркем хабарлар қатарына «Бауыржан-шоу», «Шымкент шоу», «Күлкі керуені», «Терісқақпай», «Ән мен әнші», «Сағыныш», «Інжу-маржан», «Айтыс» сияқты концерттік және театрлық қойылымдар, театр спектакльдері жатады.
Концерттік бағдарлама немесе сахналандырылған қойылым студиялық телехабардан жасалу технологиясы мен режиссурасы тұрғысынан түбегейлі өзгеше. Мәселен, «Хабар» телеарнасынан беріліп жүрген «Таң қалмаңыз» бағдарламасын алсақ, онда көркемдік редактордың шеберлігі, сұхбат жанры мүмкіндіктерінің қолданылу деңгейі және тележүргізушінің кәсіби өресі белсенді элемент ретінде сезіліп, бағдарламаның тұтас болмысын айқындап тұрады.
Сахнадағы бағдарламаларды теледидардан көрсету — телевизияның кинематографиядан еншілеген мүмкіндіктерін танытады. «Ән мен әнші» немесе «Сағыныш» секілді концерттік бағдарламалар кинофильмдер мен мультфильмдер сияқты трансляциялық жолмен берілетін дайын телеөнімге жақын: олар монтаждық, режиссерлік сүзгіден өткен соң эфирге шығарылады, ал тележурналистердің қатысуы бұл жағдайда шектеулі немесе мүлдем болмайды.
Зерттеудегі ұстаным
Телеарна ұжымы жасаған көркем телехабар болсын, сахнада қойылған бағдарлама болсын — көрерменге берер әсері мен теориялық функциялары ортақ. Сондықтан талдау барысында екі бағыт та бірге қарастырылады: жасалу мәселелері мен проблемалары ашылып, ішкі құрылымы (жүргізуші, режиссер, редактор шеберлігі), пішіні мен формасы, идеялық-тақырыптық болмысы бағаланады. Бірқатар хабарға детальды сараптама жасалып, сын-пікірлер мен БАҚ материалдары негізінде көркем хабарлардың мазмұнын байытып, көкжиегін кеңейтудің жаңа тәсілдері ұсынылады.
Қазақ телевизиясы және көркем хабарлардың тарихи арқауы
1958 жылдың 8 наурызы қазақ телевизиясының туған күні саналады. Дәл осы сәттен бастап қазақ телевизиясымен бірге телеарналардағы көркем хабарлардың да тарихы басталды.
Жарты ғасырға жуық уақыт ішінде көрермен қауым телевизиялық көркем хабарлардың эстетикалық қуатынан нәр алып, заман ілгерілеген сайын бет-бейнесі мен тақырыптық сипаты жаңарып, түрленіп отырған үрдістің куәсі болды. Қоғамдағы саяси және мәдени өзгерістермен бірге, өмір шындығын көркем образ арқылы беру талпынысы да күшейе түсті. Бұл жолда көркем хабарлардың жеңісі де, кемшілігі де көрермен алдында айқын көрінді.
Кеңестік дәуірден кейін елдің тәуелсіздік кезеңі басталып, оның шындық шежіресі көркем телехабарлардың мақсат-мүддесін қайта айқындады әрі қазақ тележурналистикасының алдына жаңа міндеттер қойды. Қазақ тележурналистикасының тарихы мен теориясын зерттеуші ғалым Құдайберген Тұрсынның: «Егемендік дәуірде бағдарламаларға ұлттық түр мен пішін, мазмұн мен мән беріп, рухани келбетін таныту қажеттігі туындады» деген тұжырымы осы үдерісті дәл сипаттайды.
Бұл бағыттағы зерттеу мақсаты — көркем хабарлардың мазмұндық табиғатын тереңдетіп, ұлттық болмыс пен рухани құндылықтарды айқындайтын жаңа тәсілдер арқылы олардың әсерін күшейту.