Екі жылдық және көп жылдық өсімдіктер
Орамжапырақ: қысқаша тарихы және шаруашылықтағы маңызы
Орамжапырақ — ежелден өсіріліп келе жатқан дақыл. Адамдар оны мыңжылдықтар бойы өсіріп, тағам ретінде кеңінен қолданып келеді. Бұл дақыл халық шаруашылығында өте маңызды орын алады және көптеген аймақтарда жаппай егіледі.
Орамжапырақтың кең таралуына оның жоғары шаруашылық құндылығы, түрлік және сорттық көптүрлілігі, сондай-ақ қоршаған орта факторларына төзімділігі әсер етеді. Қазақстанда орамжапырақ көкөніс егістігінің едәуір бөлігін алып, шамамен 30%-ын құрайды.
Қолданылуы
- жаңа піскен күйінде
- қайнатылып
- ашытылып
- сүрленіп және кептіріліп
- тұздық және әртүрлі тағам құрамында
Орамжапырақтың жіктелуі (ботаникалық негіз)
Орамжапырақ Cruciferae (Brassicaceae) тұқымдасына жатады. Оны біржылдық, екіжылдық немесе көпжылдық өсімдік ретінде өсіруге болады. Өсімдік вегетативті мүшелерінің (сабақ, жапырақ, қаудан және т.б.) көптүрлілігімен ерекшеленеді.
Лизгунованың ботаникалық жіктемесіне сәйкес орамжапырақ дақылдары бірнеше түрге бөлінеді.
Қауданды (тұтас) орамжапырақ — B. capitata
Екіжылдық өсімдік: бірінші жылы қаудан мен жапырақ түзеді, екінші жылы гүлсидам мен тұқым береді. Географиялық таралуы кең болғандықтан және ұзақ уақыт бойы адам ықпалымен өсірілгендіктен, сорттық әртүрлілігі өте жоғары.
Үш топша
Шығыстық түрлері — subsp. orientalis
Төменгі жапырақтары әжімді, көлденең орналасқан немесе сәл көтеріңкі, өсімдігі ірі. Жапырақ түсі көкшіл-жасыл, кейде айқын күлгін пигментация байқалады. Орта Азияда, Ирландияда, Болгарияда таралған сорттар: Ликуришка, Завадовская, Судья және т.б.
Жерорта теңіздік түрі
Португалия, Сирия, Палестина аймақтарында кең тараған. Қазақстанда өсірілмейді.
Еуропалық түрі — subsp. europaea
Көптүрлілігімен ерекшеленеді: жапырақ пішіні мен мөлшері өте әркелкі, түсі ашық жасылдан қою жасылға дейін, кейде күлгін реңктерге ауысады. Қауданы овал, конус тәрізді немесе жалпақ болуы мүмкін.
Батыс Еуропалық сорттар
Англия мен Францияда қалыптасқан; көбіне орташа немесе кеш піседі.
Орталық Еуропалық сорттар
Қоңыр-салқын климат жағдайына бейімделген.
Голландық сорттар
Ұзақ вегетация, жоғары агротехника; суық пен ауруларға төзімділігімен белгілі.
Сібірлік сорттар
Сібір жағдайында өсіруге бейімделген.
Савойлық орамжапырақ — B. sabauda
Екіжылдық өсімдік; қаудан түзетін және түзбейтін сорттары бар. Қауданы кәдімгі қауданды орамжапыраққа қарағанда кіші. Жапырақтары көпіршікті (беті бұдырлы), сұрғылт-жасылдан қою жасылға дейін өзгереді. Екінші жылы өсімдік тұқым беретін бұтаға айналады.
Брюссельдік орамжапырақ — B. gemmifera
Екіжылдық өсімдік. Бірінші жылы цилиндр тәрізді сабағы 30–80 см-ге дейін өседі. Жапырақтары ұзын сағақты, түсі жасыл немесе сұрғылт-жасыл. Екінші жылы бұтақтанған тұқымдық бұта түзеді.
Кольраби — B. caulorapa
Екіжылдық өсімдік. Бірінші жылы тығыз, жуандаған сабақ түзеді; түсі жасыл немесе күлгін, пішіні жалпақ-овал болуы мүмкін. Жапырақтары жуандаған бөлікте спираль тәрізді орналасады. Екінші жылы гүлсидамды бұтаға айналады.
Түрлі-түсті орамжапырақ — B. cauliflora
Көбіне біржылдық ретінде өсіріледі. Сабағы тік, жапырақтары жиі орналасады; түсі ашық жасылдан көкшіл-жасылға дейін. Гүлдері ақ немесе сарғыш. Бұл түр екі топшаға жіктеледі: subsp. simplex және subsp. abortica.
subsp. simplex
Күлгін реңді «басымен» сипатталатын спаржалы тип. Италия мен Испанияда таралған, Қазақстанда кездеспейді.
subsp. abortica
Ақ және тығыз «басы» бар тип. Гүлдегенде негізгі сабақпен қатар бүйірлік жаңа сабақтар қалыптасуы мүмкін.
Жапырақты орамжапырақ — B. subspontanea
Екіжылдық өсімдік, қаудан түзбейді. Сабақтағы жапырақтары сортқа қарай жиі немесе сирек орналасады.
Қытайлық орамжапырақ — B. pekinensis
Қытай мен Жапонияда кең өсіріледі. Біржылдық өсімдік; жапырақты және қауданды типтері бар.
Орамжапырақ өсімдіктерінің құрылымдық және биологиялық ерекшеліктері
Түрлі-түсті және қытайлық орамжапырақтан басқа түрлердің көпшілігі — екіжылдық. Бірінші жылы вегетативті мүшелері (қаудан, жапырақ) дамиды, екінші жылы репродуктивті мүшелері қалыптасып, тұқым береді.
Орамжапырақ түрлерін негізінен вегетативті мүшелеріне қарай ажыратады; репродуктивті мүшелері мен тұқым белгілері бойынша ажырату күрделі.
Қауданды орамжапырақтың морфологиясы
Тамыр жүйесі шашақтанып келеді, көбіне екінші қатарлы тамырлар басым. Негізгі бөлігі топырақтың үстіңгі қабатында орналасқанымен, жекелеген тамырлары 150 см-ге дейін тереңдеп, жан-жаққа кең таралуы мүмкін.
Бірінші жылы сабағы қысқа әрі қалың болады, жапырақтары жиі орналасады. Ішкі және сыртқы өзек қалыңдығы сортқа және өсіру жағдайына тәуелді: су азайып, температура көтерілгенде өзек биіктей түседі.
Жапырақтары ірі, сағақсыз немесе қысқа сағақты; пластинкасы сопақша, жұмыртқа тәрізді немесе дөңгелек. Жиегі тегіс, фестонды немесе толқынды болуы мүмкін. Түсі ашық жасылдан қою жасылға дейін, кейде күлгін реңктер байқалады.
Жапырақ пішіні — сортты сипаттайтын негізгі белгілердің бірі, бірақ ол климат пен агротехникаға байланысты өзгеріп отырады. Құрғақшылық пен жоғары температура жапырақтың ұсақтауына әкелуі мүмкін; ылғалды климатта беті тегістелсе, құрғақта томпайып, бедері айқынырақ көрінеді.
Қаудан туралы
Қаудан көлемі әртүрлі: ұсағы шамамен 10 см, ірілері 35–40 см және одан да үлкен болуы мүмкін. Қауданның пішіні мен мөлшері сорттарды ажыратуда маңызды. Егу ерекшелігі көбіне мөлшеріне әсер етеді, ал пішіні салыстырмалы түрде тұрақтырақ.
Тамыржемістер: ұғымы және құрылысы
Тамыржемістердің халық шаруашылығындағы маңызы зор, өйткені олар адам қорегіндегі негізгі тағамдардың бірі болып саналады. Тамыржеміс өсімдіктің әртүрлі бөліктерінен дамуы мүмкін.
Негізгі бөліктері
Басы
Сабақтан дамиды.
Мойны
Басы мен тамырды жалғастырады.
Тамыр бөлігі
Төменгі негізгі қор жинайтын бөлік.
Тамыржеміс түзетін дақылдар
- зонтикалылар: сәбіз, ақжелкен, балдыркөк
- алақандар: қызылша
- крестгүлділер: тұрып, шалқан, тарна және т.б.
Қызылша: қысқаша тарихы және дақылдық маңызы
Қызылшаның мәдени түрлері жабайы формаларынан шыққан. Жабайы қызылша қазіргі уақытта да Иран, Үндістан, Египет, Францияның оңтүстігі және Швеция аймақтарында кездеседі.
Әдеби деректерде X–XI ғасырларда тамыржемісті қызылшаның Византиядан Киев Русіне әкелінгені айтылады. Ал XIII–XIV ғасырларда Батыс Еуропада жапырақты және тамырлы түрлерін будандастыру арқылы мәдени қызылша қалыптасты. Кейін Франция мен Германияда ол асханалық типке дейін жетілдірілді.
Асханалық қызылшаның құрамы (орташа, %)
| Көрсеткіш | Мөлшері |
|---|---|
| Қант | 10,02–11,49 |
| Азотты қосылыстар | 1,27–1,35 |
| Клетчатка | 0,71–1,02 |
| Күл | 0,85–1,04 |
| Су | 83,97–91,6 |
Қызылшаның жіктелуі
Қызылша Chenopodiaceae тұқымдасына жатады. Түрі: Beta vulgaris. В. П. Красочкин жіктемесі бойынша B. vulgaris түрінің 7 топшасы бар: төртеуі жабайы, біреуі жабайы-дақылды, қалған екеуі — таза дақылды.
Жапырақты қызылша
B. vulgaris subsp. cicla. Селекцияда var. viridis (шпинатты мангольд) қызықты бағыттардың бірі ретінде аталады.
Тамырлы қызылша
B. vulgaris subsp. rapacea. Солтүстік аймақтарға бейімделген селекциялық формалары кең таралған.
Қызылшаның құрылымдық және биологиялық ерекшеліктері
Қызылша — екіжылдық өсімдік. Бірінші жылы жапырақ розеткасы мен тамыржеміс қалыптастырады, ал екінші жылы отырғызылған тамыржеміс гүлдеп, тұқым береді.
Тамыр жүйесі
Тамыр жүйесі көптеген жанама тамырлардан тұрады. Негізгі тамыр 270 см-ге дейін, бүйірлік тармақтар 200 см-ге дейін таралуы мүмкін.
Жапырақ розеткасы және түсі
Розетка пішіні сортқа және өсіру жағдайына байланысты; температураның рөлі жоғары: ыстықта розетка созылыңқы, салқында ықшам болады. Жапырақ пішіні үшбұрышты немесе сопақ, жиегі жиі толқын тәрізді.
Жапырақ түсі — сорт айырудағы негізгі белгі. Ол жасылдан қызыл және қанық қызылға дейін өзгеруі мүмкін. Суық пен жеңіл үсік антоциан пигментациясын күшейтеді; қоректік элементтердің (N, P, K және микроэлементтер) тапшылығы да түс өзгерісін тудыруы ықтимал.
Тамыржемістің пішіні және боялуы
Сорт ерекшеліктеріне қарай тамыржеміс пішіні жалпақ-домалақтан ұзынша-конусқа дейін өзгереді. Бір сорттың ішінде де өсіру жағдайына байланысты пішін ауытқуы мүмкін.
Сыртқы түс — негізгі морфологиялық белгілердің бірі. Ал ішкі ет бөлігінің боялуы, әдетте, онтогенез барысында салыстырмалы тұрақтырақ. Ылғал жеткіліксіз болғанда өткізгіш шоқтар шамадан тыс дамып, паренхималық тіннің дамуы баяулауы мүмкін.
Екінші жылғы даму және тұқым
Екінші жылы гүлсидам өсіп, биіктігі 1 м және одан жоғары болуы мүмкін. Гүлдері ұсақ, жасыл түсті (кейде қызғылт пигментация байқалады). Жемісі — қорапша, тұқымы бүйрек тәрізді, қызылдау-қоңыр қабықты.
Сыртқы ортамен байланысы және гүлдену биологиясы
Жарық, температура және ылғал
Қызылша — ұзақ күн өсімдігі: күн ұзара бастағанда гүлдеу мен ұрықтану үдерістері жеделдейді. Қазіргі селекция оңтүстіктің қысқа күніне де, солтүстіктің ұзақ күніне де бейімделген сорттарды шығарды.
Жарықтың қарқындылығы өнімділікке тікелей ықпал етеді. Қызылша көптеген өсу кезеңдерінде 15–18°C шамасында жақсы дамиды, ал көктемгі салқынның әсері жас өскіндерді зақымдауы мүмкін.
Тұқым қабығының тығыздығына байланысты қызылша ылғалға жоғары талап қояды: жақсы көктеу үшін топырақ ылғалдылығы шамамен 60% болуы қажет. Суға сұраныс уақыт өте артып, шілде–тамыз айларында ең жоғары деңгейге жетеді.
Қоректену ерекшелігі
Қоректік заттарды сіңіру кезеңдер бойынша өзгереді: бірінші жылдағы белсенді өсу кезінде азот көбірек қажет, тамыржеміс қалыптасуында калийдің рөлі артады, ал фосфор бүкіл вегетация бойы тұрақты қажет болады.
Гүлдену биологиясы
Қызылша тұқымдық өсімдік отырғызылғаннан кейін шамамен 50–60 күн өткен соң гүлдей бастайды. Гүлдену ұзақтығы әдетте 30–50 күн, ал ыстық әрі құрғақ ауа райында бұл үдеріс тезірек аяқталады.
Алдымен негізгі өс бойындағы гүлдер, кейін екінші және келесі қатардағы бұтақ гүлдері ашылады. Гүлдер көбіне таңғы 7–8 шамасында ашылып, жаппай гүлдену тәуліктің бірінші жартысында байқалады.
Гүлдену кезінде бал иісті шәрбәт бөлінеді, бұл жәндіктерді тартып, тозаңдануға ықпал етеді. Қызылша тозаңы 4–7 күн өміршеңдігін сақтайды. Қызылшаның сорттары мен түрлері өзара оңай тозаңданып, будандаса алады.