Бар ережелер
Қазандықта пайда болатын күл-қож қоспасы арнайы күл-қож үйіндісіне жеткізіліп, су бассейніне де әсер етеді. Төменде жұмыс істеп тұрған күл-қож үйіндісінің орналасуы, құрылысы, технологиялық режимі және суға ықпалы жүйелі түрде сипатталады.
Орналасуы және тағайындалуы
Жұмыс істеп тұрған күл-қож үйіндісі Өскемен қаласының оң жағалауында, Өскемен қаласы – Самар тас жолынан шамамен 3 км шығыста орналасқан.
№2 күл-қож үйіндісі «Өскемен ЖЖ» АҚ қазандығында көмір жағу кезінде түзілетін күл-қож қалдықтарын қабаттап орналастыруға арналған.
Құрылыстық схема: үш бөгеттен тұратын кешен
Негізгі элементтер және олардың қызметі
- 1-бөгет (жоғарғы): жауын-шашын және еріген судың жиналуын қамтамасыз етеді.
- 2-бөгет: күл-қож қалдықтарын жинауға арналған негізгі сыйымдылықты қалыптастырады.
- 3-бөгет (қорғаушы): қорғаушы бөгет арқылы жіберілген және бөгет денесі бойынша жартылай сүзілген тазартылған судың сыйымдылығын түзеді.
Күл-қож қоспасын жинақтайтын қоршалған бөгет таулы аймақтағы гранодиориттер мен жергілікті сазды топырақ материалдары негізінде қалыптастырылған.
Су қозғалысы және тазарту тізбегі
Суды қабылдау және салқындату
Күл-қож қоспасына келіп түсетін су алдымен сыйымдылық бөгетінде қосымша салқындатылады. Одан кейін су аққыш құдық арқылы жинақтау коллекторына ағып түседі.
Құрғату жүйесі арқылы ағу
Су өз ағысымен күл-қож массиві мен қоршау бөгетінің денесіндегі құрғату жүйесі арқылы өтіп, тазартылған су сыйымдылығына құйылады.
Қайта тұндыру
Тазартылған су сыйымдылығында су екінші рет тұндырылады. Мұнда сондай-ақ жауыннан кейінгі және еріген су да жиналып, тұндырылады.
Шығару және қабылдаушы су айдыны
Тазартылған су қорғау бөгеттерінің құрғату жүйесі арқылы тәулігіне 2184 м³ көлемінде жылғаға жіберіледі, кейін ол Аблакетка өзеніне құяды.
Отын базасы және күл-қож қалдықтарының сипаттамасы
Қазіргі уақытта қазандықта жағылатын көмірдің негізгі бөлігі Семей бассейніндегі Қаражыра кен орнынан жеткізіледі. Бұл көмір күлділігі жоғары, күкірт мөлшері салыстырмалы түрде төмен және құрамы қышқылды көмірлер қатарына жатады.
Жану нәтижесінде түзілетін күл-қож қалдығы — күл мен шлактан тұратын механикалық қоспа. Уыттылығы бойынша қалдықтар қауіптіліктің IV сыныбына жатады.
Көлемдік көрсеткіш
2001 жылы шығарылған қалдықтардың жалпы көлемі: 8174,642 т.
Физикалық қасиеттер
- Жоғары кеуектілік және төмен тығыздық.
- Табиғи ылғалдылығы жоғары.
- Сүзілгіштік коэффициенті: 0,38–0,71 м/тәулік.
Химиялық құрамы (негізгі компоненттер)
Химиялық құрамы бойынша күл-қож материалдары қышқылды типке жатады. Негізгі үлестер:
Жобалық шешім және нақты жұмыс режимінің айырмашылығы
«Өскемен қаласындағы Оңтүстік торабындағы топтық қазандықтардан гидро күл-қожды тазарту» техникалық жобасы 1979 жылы Мемлекеттік Қазақстан су жолдары жобасы институтымен дайындалып, гидрокүл шығарудың өзге жүйесін ұсынған.
Жобаға сәйкес сүзілген ағын суды бөгет денесі мен негіз арқылы ұстап қалу үшін төменгі бьефте екі көлденең құрғатқыш типіндегі құрғату шымылдығы қарастырылған. Су құрғатқыш арқылы сорылып, қабылдау камерасына жиналып, кейін мөлдірлендірілген судың сыйымдылығына қайта құйылуы тиіс болған.
Нақты жағдай: жүйе жобадан өзгеше
- Қазіргі кезде күл мен қож қазандықтан бөлек беріліп, багерлі сору станцияларындағы құбырлар арқылы тасымалданады.
- Жылы маусымда қалдықтарды сумен араластыру және қоймалжыңды үйіндіге беру үзіліспен жүргізіледі: қалдық 1–2 тәулікте жиналып, кейін 3–5 сағат ішінде қоймалжың сорғышқа беріледі.
- Жіберу аяқталған соң құбырлардың бітелуін болдырмау үшін қоймалжың өткізгіштер шамамен 2 сағат бойы таза сумен жуылады.
- Су «Өскемен Суканалы» МК жүйесінен алынып, элеваторда жиналған тұтыну сапасындағы сумен беріледі.
- Қыста (ауа температурасы нөлден төмен кезде) қож өткізгіштерде қатып қалмауы үшін су мен қалдық тәулік бойы беріледі.
Қож өткізгіштердің басым бөлігі қожсорғыштың II көтерілімінен күл-қож үйінділеріне дейін ашық тәсілмен төселген. Мөлдірлендірілген су сыйымдылығы бөгеттің шығыс бөлігіне су шығаратын бөгетпен шектеледі.
Жоба бойынша мөлдірлендірілген су айналымды сумен жабдықтаудың сорғыш станциясына түсуі тиіс еді. Алайда сорғыш станциясы жұмыс істемейді: жабдықтар бөлшектенген, электрмен жабдықтау толық жинақталмаған.
Үйінділерді пайдалану кезеңінің барлығында мөлдірлендірілген судың деңгейі шығарылатын судың деңгейіне дейін (417 м) көтерілмеген. Демек, берілетін судың негізгі бөлігі мөлдірлендірілген су сыйымдылығы бөгетінің астымен сүзгіленеді.
Мөлдірлендірілген су сыйымдылығы бөгетінің оң жақ қабырғасында, шығыс және батыс бөліктерінде, бөгеттің төменгі жағында орналасқан кептіру құбыры арқылы кептірілген судың екі шығарылымы белгіленген.
Қазіргі шарттарда жүйенің толық айналымды су режимінде жұмыс істеуі қиын, өйткені су сүзгіленуі бөгет арқылы да, күл-қож жинақтаушысы мен мөлдірлендірілген су айдыны арқылы да жүреді.
Су балансы және нақты шығындар
1999–2001 жылдар деректері бойынша қоймалжыңмен бірге берілетін судың жылдық көлемі 378,4–386,8 мың м³/жыл аралығында болған.
2000 жылғы қаңтар айында берілген су көлемінің жоғары мәні 2138 м³/тәулік деңгейіне жеткен.
Бұл су көлемі күл-қож үйінділерінен төмен орналасқан жыра-өзекке сүзгіленіп өтіп, үстіңгі ағынның қалыптасуына жұмсалады.
Көп жылдан бері қалыптасқан гидро күл-қож тазалау жүйесі жалпы алғанда оның техникалық қауіпсіздігін қамтамасыз етеді.
Су сапасы, мониторинг және санитарлық-қорғау аймағы
Бастапқы судың химиялық талдаулары күл жинақталатын аумақтағы ағын суға, одан шығатын нүктедегі Аблакетка өзенінің суына, сондай-ақ бақылау ұңғымаларындағы жер асты суларына жүргізілген. Нәтижелер бойынша зиянды заттардың мөлшері шаруашылықтық-ауыз су ретінде пайдалануға қойылатын шекті деңгейлерден аспайтыны көрсетілген.
Бұл жоба күл-қож үйінділерін қалыптастыру және сақтау технологиясын өзгертуді көздемейді: қолданыстағы тәртіп сақталады.
Учаскенің су тұтқыш горизонтының практикалық пайдаланымдық маңызы жоқ. Күл-қож үйінділерінің ықпал ету аймағында жер үсті және жер асты суларының ірі көлемде шоғырлануы байқалмайды.
Бақылау ұңғымалары
Жер асты суының сапасы 18 м және 24 м тереңдіктегі екі бақылау ұңғымасы арқылы бақыланады.
Талдау қорытындысы
Жүргізілген талдаулар күл шығарылатын аудандарда жер асты суларының ластанбайтынын көрсетті. Су сапасы көрсеткіштері санитарлық нормалар талаптарына сәйкес.
Санитарлық-қорғау аймағы
Жалпы аумағы: 401 849 м². Шекарасы үйінді бортынан 200 м қашықтықта белгіленген.
Негіздеме 1997 жылы ҚР МН-АН Геологиялық ғылымдар институтының Алтай бөлімінің тобымен орындалып, Өскемен қалалық санитарлық-эпидемиологиялық станциясымен келісілген (17.06.1997, №27 қорытынды).
Төменгі ағын, дренаж және су қоймасының пайдаланылуы
Күл-қож үйінділерінен оңтүстікке қарай шамамен 500 м жерде су шығару жылғасы бөгетпен қоршалған. Дренажды су ағыны және уақытша су ағындары есебінен шағын су қоймасы қалыптасқан.
Бұл су қоймасындағы су саяжай телімдерін суғаруға пайдаланылады.