ҚЫРБАСҰЛЫ ЖАУҒАШ
Қырбасұлы Жауғаш (1738–1787): батыр, қолбасшы, мәмілегер
Қырбасұлы Жауғаш (1738–1787) — Абылай ханның белгілі мәмілегерлерінің бірі, атақты батыр, қолбасшы, өз дәуірінің көрнекті қайраткері. Ол Ұлы жүздің Дулат тайпасының Ботпай руынан шыққан. Қазіргі Алматы облысы аумағында дүниеге келіп, кейін Жамбыл облысы жерін мекендеген.
Дерек
Жауғаш батырдың ер-тұрманы мен қару-жарағы бүгінде Меркідегі өлкетану мұражайында сақтаулы.
Ерте есейген тұлға
Жауғаш өз замандастары секілді ерте есейіп, жасынан-ақ қолына қару алған. Қырғыздың сарыбағыш руынан шыққан Есенқұл мен Садыр батырлардың еліне жасаған зорлық-зомбылығына кектеніп, 19 жасында Арқаға — Абылай ханды іздеп аттанады. Сол жерде ханның сынынан өтіп, сеніміне кіреді.
19 жас
Арқаға барып, Абылай ханның қасында танылды.
21 жас
Жоңғар басқыншыларына қарсы жорықтарға тұрақты қатыса бастады.
Өмірлік бағыт
Қолбасшылықпен қатар, ел мүддесін қорғайтын мәмілегерлік миссия атқарды.
1755 жылғы жорық: Алатаудан Ілеге дейін
1755 жылы Жауғаш Абылай ханнан бата алып, Алатауға келеді. Қырғыз елінің ру басыларымен ортақ тіл табысып, олардың жасақтарымен күш біріктіреді. Нәтижесінде Қорғаты мен Шу бойын, Меркі мен Кемін өзендерінің аралығын, Алатаудан Балқашқа дейінгі өңірді қалмақтардан тазартып, жауды Ілеге дейін қуып тастайды.
Маңызды нәтиже
- Жергілікті одақтастармен келісім орнатып, бірлескен қимыл ұйымдастырды.
- Стратегиялық аймақтарды қалмақтардан азат етіп, шепті Іле бойына дейін кеңейтті.
- Хан тапсырмасын толық орындап, Абылай ордасындағы беделін нығайтты.
Шайқастағы ерлік және ханға адалдық
Хан тапсырмасын ойдағыдай орындағаннан кейін Жауғаш Абылай ханның қасында болып, талай шайқасқа қатысады. Сол шайқастардың бірінде Жауғаш бастаған сарбаздар жанқиярлық ерлік танытып, жараланған Абылай ханды қан майданның ортасынан алып шығады.
Тұлғалық болмыс
Жауғаш — қандай жағдай болса да сөзіне берік, досқа адал, әділ жан. Бұл қасиеттері оның қолбасшылық қабілетін ғана емес, қоғамдық салмақтағы беделін де айқындады.
Мәмілегерлік қызметі: бейбіт шешімге бастар жол
Жауғаш тек қылыш ұстап қана қоймаған, бітімге келудің де жолын тапқан мәмілегер еді. Ол Қазақ хандығының 1756–1758 жылдары Қытаймен келісімге келуіне, сондай-ақ 1770–1774 жылдардағы қырғыздармен қақтығыстың нәтижелі аяқталуына ерекше еңбек сіңіреді.
1756–1758
Қытаймен келісімге келу үдерісіне ықпал етті.
1770–1774
Қырғыздармен қақтығыстың нәтижелі түйінделуіне үлес қосты.
Орда қорғаны және кешірімнің үлгісі
Абылай ханның арнайы шақыруымен Жауғаш 1770-жылдардың аяғында қайтадан Арқаға барады. Хан ордасын Түркістанға көшірген тұста Тілеуберді және Бүрге батырлармен бірге орданы қорғаушылардың қатарында болады.
Оның әділдігі мен кеңпейілдігіне бір оқиға айқын дәлел: өздерімен соғысқан дұшпаны Садырдың бір баласын ертедегі достығын ескеріп, өлтіртпей, ханнан арнайы сұрап алып қалады. Бұл әрекет Жауғаштың жауға да шектен шықпай, адамдық өлшемді жоғары қойғанын көрсетеді. Абылай хан да оның досқа адалдығын жоғары бағалаған.
Өмірден өтуі және мәңгілік мекені
Жауғаш батыр 49 жасында өз ажалынан қайтыс болды. Халқы аяулы батырын арулап жуып, сүйегін Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне қояды.
Түйін
Қырбасұлы Жауғаштың есімі — жауынгерлік ерлікпен қатар, мәмілегерлік парасаттың да символы. Оның өмір жолы елдік мүдде, адалдық және әділдік секілді құндылықтарды айқын танытады.