Әкімшілік құқық
Әкімшілік құқықтың мәні және құқық жүйесіндегі орны
Әкімшілік құқық — Қазақстан Республикасы құқық жүйесінің ең ірі әрі күрделі салаларының бірі. Қоғам өмірінің аса маңызды қырларын құқықтық реттеу кез келген мемлекеттің ажырамас белгісі екені ежелден белгілі.
Мемлекеттік әкімшілік қызмет құқықтық нормалар арқылы өз өкілетті органдары атынан қоғамның қажеттіліктерін қанағаттандыруға және азаматтардың өміріне қалыпты жағдай жасауға бағытталған экономикалық, әлеуметтік және мемлекеттік маңызы бар ұйымдастырушылық шараларды іске асырады.
Әкімшілік құқықтың мемлекеттік басқарудағы рөлі
Мемлекеттік басқаруды жетілдіруде, оның тиімділігін арттыруда және мемлекеттік органдар қабылдайтын шешімдер үшін азаматтар алдындағы жауапкершілікті күшейтуде әкімшілік құқық маңызды құрал ретінде қызмет етеді. Оның көмегімен мемлекеттік басқару саласында Қазақстан Республикасының заңдарының орындалуы қамтамасыз етіледі.
Әкімшілік құқық азаматтардың мемлекетті басқаруға қатысуының құқықтық және ұйымдық нысандарын бекітеді, өкілетті органдар мен лауазымды адамдарға, сондай-ақ азаматтарға арналған мінез-құлық ережелерін белгілейді. Сонымен қатар ол құқықтық қатынастарға қатысушылардың құқықтық мәдениетін қалыптастыруға ықпал етеді.
Қазіргі кезеңдегі өзекті мәселелер
Орталық және жергілікті органдар арасындағы қатынастар
Әкімшілік құқықтың негізгі проблемаларының бірі — өкілетті орталық органдар мен жергілікті органдар арасындағы бағыныстылық пен өзара іс-қимылдың жаңа үлгілерін қалыптастыру. Бұл мәселенің маңыздылығы және оны шешудің нақты жолдары Қазақстан Республикасы Президенті Н. Ә. Назарбаевтың «Қазақстан — 2030» жолдауында тұжырымдалып, ерекше атап өтілген.
Сыбайлас жемқорлық қаупі
Қазіргі кезеңдегі ең қауіпті құбылыстардың бірі — сыбайлас жемқорлықтың қоғам өмірінің барлық салаларына дендеп енуі. Ол мемлекеттің конституциялық негіздеріне қатер төндіреді. Осы тұрғыда Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің, «Ұлттық қауіпсіздік туралы» заңның, сондай-ақ сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы заңдардың маңызы айрықша.
«Әкімшілік құқық» ұғымының анықтамалары
Ғылымда «әкімшілік құқық» терминіне әртүрлі анықтамалар беріледі. Оқулықтарда әкімшілік құқық тиісті мемлекеттің құқық жүйесіндегі дербес сала ретінде сипатталып, оны жалпы түрде «басқару құқығы» деп атауға болатыны айтылады.
Заң энциклопедиясында әкімшілік құқық (ағылшынша administrative law) мемлекеттік басқаруды ұйымдастыру және атқарушы-өкім етушілік қызмет процесінде пайда болатын қоғамдық қатынастарды реттейтін құқық саласы ретінде анықталады.
Әкімшілік құқықтың негізгі сипаттары
-
1
Әкімшілік құқық — құқықтың дербес саласы.
-
2
Ол мемлекеттік басқару саласында қалыптасатын қоғамдық қатынастардың реттеушісі болып табылады.
-
3
Оның негізгі мазмұны — Қазақстан Республикасы мемлекеттік және өзін-өзі басқару органдарының, олардың лауазымды адамдарының және азаматтардың басқару қызметі.
Пәні мен функциялары
Әкімшілік құқық мемлекеттік басқару саласында пайда болатын, дамитын және тоқтатылатын қоғамдық қатынастарды реттеуге арналған. Мұндай қатынастар, әдетте, атқарушы органдардың атқарушылық-өкім етушілік қызметін жүзеге асыру процесімен тығыз байланысты.
Әкімшілік құқық экономикалық, әлеуметтік-мәдени және әкімшілік-саяси құрылысқа басшылық жасау жөніндегі мемлекеттік басқару міндеттерін іске асыруға байланысты қоғамдық қатынастардың белгілі бір тобына арнайы бағытталған реттеушілік ықпал етеді. Бұл қатынастар басқару функцияларын жүзеге асыру барысында туындайды.
Құқық қорғау (юрисдикциялық) функциясы
Әкімшілік құқықтың пәнін басқарушылық қоғамдық қатынастар құрайды. Сонымен бірге ол белгіленген құқықтық режимді сақтауды, сондай-ақ реттелетін басқарушылық қатынастар шеңберінде тараптардың заңды құқықтары мен мүдделерін қорғауды қамтамасыз ететін құқық қорғау (юрисдикциялық) функциясын да қамтиды.
Жалпы алғанда, әкімшілік құқық — атқарушы биліктің мемлекеттік басқару қызметін нақты жүзеге асыруына байланысты туындайтын қоғамдық қатынастарды реттейтін құқықтық нормалардың жиынтығы және Қазақстанның құқық жүйесіндегі дербес сала.
Құқықтық реттеу әдістері
Әкімшілік құқық реттеу функциясын жүзеге асыра отырып, басқару қатынастарына және оған қатысушылардың мінез-құлқына құқықтық құралдар мен тәсілдердің белгілі бір жиынтығы арқылы ықпал етеді. Бұл — қоғамдық қатынастарды құқықтық реттеу әдістері.
Тапсырма беру
Құқықтық нормада көзделген жағдайда белгілі бір іс-қимылды нақты түрде орындау міндетін жүктеу.
Тыйым салу
Құқықтық нормада көзделген жағдайда белгілі бір іс-қимылды жасамауға тікелей заңды міндет жүктеу.
Ерік беру
Құқықтық нормада көзделген жағдайда белгілі бір іс-қимылды өз қалауы бойынша жасауға заңды түрде рұқсат ету.
Әкімшілік-құқықтық реттеудің ерекшеліктері
Әкімшілік-құқықтық реттеудің ерекшеліктері, ең алдымен, мемлекеттік басқарудың заңдық-биліктік қызмет ретіндегі табиғатымен айқындалады. Мұндай ықпал ету басқарылатын тараптың басқарушы тараптың бірыңғай еркіне бағынуын көздейді.
Бұл ерекшеліктерді азаматтық-құқықтық әдіспен салыстыру арқылы айқынырақ көруге болады: азаматтық құқық көбіне қатысушылардың теңдігіне негізделген қатынастарды реттесе, әкімшілік құқықта биліктік өкім ету элементі басым.
-
Міндетті өкімдердің басымдығы
Әкімшілік-құқықтық реттеу механизмінде өкілетті басқару органы немесе лауазымды адам шығаратын міндетті тапсырмалар тән. Екінші тарап оларды орындауға (бағынуға) міндетті.
-
Біржақты ерік білдіру
Әкімшілік-құқықтық реттеу қатынастардың бір қатысушысының біржақты ерік білдіруін болжайды. Бұл ерік білдіру заңды түрде өктем сипатқа ие және шешуші мәнге ие болады.
Әкімшілік-құқықтық қатынастар
Әкімшілік-құқықтық қатынастар — құқықтық қатынастардың бір түрі. Олар әкімшілік құқық нормаларымен реттелген басқарушылық қоғамдық қатынастар болып табылады. Мұнда тараптар әкімшілік құқық нормаларымен белгіленген және басқарушылық қызметтің табиғатынан туындайтын ерекшеліктері бар өзара байланысты құқықтар мен міндеттерді иеленеді.
Қатысушылар
Бұл құқықтық қатынастардың қатысушылары ретінде Қазақстан Республикасының азаматтары, шетел азаматтары және азаматтығы жоқ адамдар қатыса алады.