Әлеуметтендіру педагогикасындағы ата-ананың тарихи орны
Мәтін туралы
Бұл материал Қазақстандағы педагогикалық ой аясында әлеуметтендіру ұғымын түсіндіріп, әр тарихи кезеңде ата-ананың бала тәрбиесі мен қоғамға бейімдеудегі орны қалай өзгергенін талдайды. Сонымен бірге отбасы, мектеп және әлеуметтік орта ықпалының арақатынасы, этникалық дәстүрлер мен тұрмыс салтының тәрбиелік маңызы қарастырылады.
Әлеуметтендіру ұғымы: мәні мен мазмұны
Әлеуметтендіру — ортаның дара тұлғаға ықпалы арқылы оны қоғамдық өмірге араластыру, мәдениетті дарыту, түрлі әлеуметтік қызметтерді атқаруға бейімдеу және ұжымдық мінез-құлық қалыптастыру үдерісі. Қазақ танымында бұл құбылыс көбіне «қатарға қосу» ұғымымен астасады.
Тарихи бастауы
Ертерек кезеңдерде әлеуметтендіру ойын, еңбек және салт-дәстүрді күнделікті орындау арқылы жүрді. Кейін бұл міндеттің негізгі бөлігі отбасы институтына шоғырланды.
Институттануы
Қоғамдық-экономикалық қатынастар дамып, еңбек бөлінісі күрделенген сайын әлеуметтендіруді жүзеге асыратын арнайы мекемелер пайда болды: мектеп және өзге оқу-тәрбие ұйымдары.
Ғылым мен техниканың, өндірістің өсуі қоғамдық әлеуметтендіру мекемелерінің рөлін күшейтті. Дегенмен тарихи тәжірибе баланың қоғамға бейімделуінде ата-ана ықпалының іргелі маңызын қайта-қайта дәлелдеп отыр.
Баланың табиғаты туралы көзқарастар және тәрбиелік ұстаным
Әр дәуірде тәрбиенің мақсаты қоғамның адам табиғаты мен мүмкіндіктеріне қатысты түсінігіне тәуелді болды. Осыған байланысты бала бейнесі де әрқилы сипатталды: бірде «табиғатынан әлденеге бейім», бірде «қалай қалыптасары белгісіз», ал кейде «туғаннан күмәнді» деген түсініктер үстемдік етті.
Л. Стоун сипаттаған үш ұстаным
- Діни түсінік: адам туғаннан күнәға бейім, сондықтан ерік пен нәпсіні бақылауда ұстау қажет.
- Әлеуметтік-педагогикалық түсінік: адам «ақ қағаз» секілді; қалай тәрбиелесең, солай қалыптасады.
- Табиғи-детерминистік түсінік: мүмкіндік пен мінез-құлықтың бастауына туа біткен ерекшеліктер әсер етеді.
Бұл ұстанымдардың әрқайсысы ата-ана мен қоғамның тәрбие тәсілін, баладан күтілетін мінез үлгісін және әлеуметтендіру құралдарын айқындап отырды.
Этникалық дәстүр мен тұрмыс салты: әлеуметтендірудің тірі механизмі
Әлеуметтендіру үдерісіне этникалық ерекшелік, әлеуметтік қабат, отбасылық салт-дәстүрлер айқын ықпал етеді. Бұл ықпал баланың дене күтімінен бастап қоғамдық өмірге араласуына дейінгі тәрбиенің барлық тәсілдерін қамтиды.
Ұлттық тәжірибе
Аймақ пен дәстүрге қарай бала күтімінің өзіндік үлгілері қалыптасты: бесікке салу, ит көйлек кигізу және басқа ғұрыптар.
Тәрбиелік мақсат
Көп жерде отбасылық әлеуметтендіру баланы өз бетімен іс басқаруға, жауапкершілікке, еркін қимылдауға немесе «айтқанды екі етпейтін» тілалғыштыққа баулуды көздеді.
Күнкөріс ықпалы
Көшпелі тіршілікте қиын ахуалдан жол табу, тәуекелді бағамдау, шешімді өзі қабылдау қабілеттері ерекше бағаланды.
Тарихи салыстыру: бала күтімі және тәртіп
Л. Стоун деректерінде Еуропаның орта ғасырында баланы ұзақ емізу, бірнеше ай қатты таңып қою, дәретке үйретуді кеш бастау сияқты тәжірибелер кездесетіні айтылады. Қазақтың бесік мәдениетінде де таңу элементтері болғанымен, бесік баланы ерте кезден тазалыққа және күн тәртібіне дағдыландыру құралына айналды.
Кейінгі кезеңдерде көптеген қоғамдарда баланы шектен тыс қатаң тәртіпте ұстаудан біртіндеп бас тартып, жас ұлғайған сайын дербестікке көбірек мүмкіндік беру үрдісі орныға бастады.
Отбасынан мектепке дейін: ата-ана ықпалының тарихи өзгерісі
Алғашқы қауымдық қоғамда бала ру-тайпаға тән болып, тәрбие көпшіліктің ықпалымен ортақ кеңістікте жүрді. Отбасы институты орныққан сайын бала тәрбиесінің өзегі ата-ана қолына өтті.
Оқу-жазудың, ғылым-білімнің және әлеуметтік-экономикалық қатынастардың кеңеюі баланы арнайы тәрбиешілер мен оқу орындарына беруді қажет етті. Бұл жағдайда бала белгілі бір кезеңде ата-ана үлгісінен алыстап, көбіне тәрбиеші мен құрдастары ықпалында қалып қоятыны байқалды.
Негізгі тұжырым
Қоғамдық институттар күшейгенімен, баланың тұлға болып қалыптасуындағы басты орын ата-анаға тиесілі. Сондықтан ұстаз тәрбиесі мен ата-ана тәрбиесін ұштастыру және оны тиімді ұйымдастыру — қоғамдық сұраныс.
Отбасылық тәрбие: әлеуметтік организмнің өзегі
Әлеуметтану отбасын тұтас қоғамдық организмнің бір бөлігі әрі әлеуметтік тәрбие беретін ұжым ретінде қарастырады. Қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық өзгерістер міндетті түрде отбасы өмірінен көрініс табады.
Ата-ананың міндеті
Отбасылық тәрбие — баланың дене және рухани сапаларын қалыптастыруға бағытталған, саналы әрі үздіксіз жетілетін үдеріс. Әр әке мен әр ана баласына болашақта қандай сапа-қасиеттерді дарыту керегін айқын түсінгені маңызды.
Қала мен ауыл айырмашылығы
Ауылда бала көбіне қауымның қатаң бақылауында болады: бұл бір жағынан тәртіп пен жауапкершілікті күшейтсе, екінші жағынан шектен тыс бақылау тұлғаның еркін дамуын тежей алады. Қалада мұндай әлеуметтік бақылау әлдеқайда әлсіз.
Қазақ дүниетанымындағы тәлім: мақал-мәтел және әлеуметтік мәртебе
Отбасындағы тәрбиенің тарихи тәжірибесі ауыз әдебиетінде жинақталып, қағидаға айналды. Ата-аналар өмірлік ұстаным ретінде: «Ұяда нені көрсе, ұшқанда соны алады», «Ана көрген тон пішер, ата көрген оқ жонар» секілді тұжырымдарды басшылыққа алды.
Әлеуметтік жағдайдың ықпалы
Хандық дәуірден бастап төңкеріске дейінгі кезеңдерде бала тәрбиесіне ата-ананың әлеуметтік мәртебесі айтарлықтай әсер етті. Әл-ауқатты, ел ісіне араласқан отбасылар баласын сабырлы болуға, өзін ұстай білуге, сезімді тежеп, басқаруға бейімдеді. Ал жалшы-жұмысшы отбасыларында тілалғыштық, берілген тапсырманы ұқыпты орындау, үлкенге қарсы келмеу жиі басым болды.
Мектеп пен медреселерде кей кезеңдерде қатаң тәртіп, тыйым салу, тіпті жазалау арқылы оқыту тәсілдері қолданылғаны белгілі. Бұлар да сол дәуірдегі әлеуметтендірудің амал-тәсілдері ретінде бағаланды.
Жас ерекшелігі және ата-ананың жауапкершілігі
Баланы әлеуметтендіруде жас ерекшелігі ескерілді: жас бала еркіндеу тәрбиеленіп, «бала — үйдің падишасы» деген қағидаға сай еркелетіп өсірілді. Бала есейген сайын ата-ана міндеті күрделеніп, талап пен жауапкершілік күшейді.
Қазақ қоғамында бала тәрбиесіне ең алдымен ата-ана жауапты деген түсінік орнықты. Сондықтан әлеуметтендірудегі басты тұлға — ата-ана.
Тарихи қайшылық
Кей кезеңдерде хан-сұлтандар балаларын туған отбасынан бөліп, «тәрбиесі дұрыс болады» деген басқа шаңыраққа беріп өсіру тәжірибесі де кездескен. Бұл ата-аналық жауапкершіліктің әлсіреуіне әкелген тұстары болған.
Қоғам күрделенген сайын
Қоғамдық даму мен экономикалық өзгерістер тәрбие міндетін толықтай мемлекетке ысырып тастауға мүмкіндік бермеді: негізгі жауапкершіліктің салмағы бәрібір ата-ана мойнында қалды.
Биологиялық және психологиялық негіз
Ұрпақтың жүріс-тұрысы, мінез-құлқы мен психикасының бастапқы негіздері генетикалық тұрғыдан ата-анамен байланысты; баланың биологиялық өмірі де тікелей соларға тәуелді.
Әке мен ананың рөлі: дәстүр және қазіргі үрдіс
Дәстүрлі түсінікте әке — отбасының қорғаны, басқарушысы және материалдық қамтамасыз етушісі. Ежелден ұл бала тәрбиесіне әке, қыз бала тәрбиесіне ана жауапкер болған.
Қазіргі қоғамда әйелдің басты міндеті — ана болу және баланы бағып-қағу деген көзқарас жиі айтылады. Соған байланысты жас ұрпақты әлеуметтендіруде көп жағдайда ананың рөлі басымырақ көрінеді. Әке шаңырақ иесі саналғанымен, отбасының сақтаушысы ретінде ана еңбегі айқын байқалады; бүгінгі күні кей отбасыларда міндеттің көп бөлігі ананың мойнына ауысып отырғаны да шындық.
Теңгерім қажеттігі
Баланың тұлғалық дамуы үшін ең тиімді орта — ата-ананың екеуі де тәрбиелік жауапкершілікті бөлісіп, мектеппен және әлеуметтік ортамен бір бағытта әрекет ететін үйлесімді жүйе.
Қорытынды
Әлеуметтендіру — қоғамның тарихи тәжірибесімен бірге өзгеріп отыратын көпқабатты үдеріс. Институттар (мектеп, медресе, өзге ұйымдар) дамығанымен, баланың мінезі, құндылықтары, әдеттері мен өмірге қатынасының ең алғашқы және ең тұрақты іргетасын көбіне отбасы қалайды. Сондықтан ата-ана тәрбиесі мен ұстаз еңбегін ұштастыру — өткеннің сабағы ғана емес, бүгінгі күннің де өзекті талабы.
Қолданылған әдебиеттер
- «Ақиқат» журналы, №8, тамыз 2003.
- Ж. Әбиев, С. Бабаев, А. Құдиярова. Педагогика. Алматы, 2004.