Қазақша рефераттар

Жеке тұлға туралы

Семинар тақырыбы: Жеке тұлға

Мақсаты

Студенттерге жеке тұлғаның қоғамдық мәнін, белсенділігі мен теорияларын, сондай-ақ типологиясы мен қалыптасу ерекшеліктерін түсіндіру.

Жоспар

  1. 1.Жеке тұлғаның мәні
  2. 2.Жеке тұлғаның белсенділігі
  3. 3.Жеке тұлғаның бағыттылығы
  4. 4.Жеке тұлға теориялары
  5. 5.Жеке тұлға типологиялары
  6. 6.Жеке тұлғаның қалыптасуы

1) Жеке тұлғаның мәні

Жеке тұлға — әлеуметтік қатынастар мен саналы іс-әрекеттің субъектісі ретіндегі индивид. Оның басты белгісі — әлеуметтік мәнінің болуы және әлеуметтік функцияларды атқаруы.

Маңызды белгілері

  • Саналылық
  • Жауапкершілік
  • Бостандық
  • Қадір-қасиет
  • Даралық

Жеке адам деп нақты адамды — қоғамның белсенді әрі саналы мүшесін, өмірге өзіндік көзқарасы, қарым-қатынастары, моральдық талаптары және психологиялық ерекшеліктері бар тұлғаны айтамыз. Жеке адам көпқұрамды (көпдеңгейлі) құрылымға ие.

2) Жеке тұлғаның белсенділігі

Белсенділік — адамның іс-әрекет үстіндегі жалпы күйі мен бағыттылығы. Тіршілік және іс-әрекет барысында адамның қарым-қатынас жасау, таным және өзін-өзі тәрбиелеу белсенділігі дамиды.

3) Жеке тұлғаның бағыттылығы

Жеке адамның бағыттылығы — тұлғаның талғамын және белсенділігін айқындайтын ниеттер жүйесі.

4) Жеке тұлға типологиясы

Физикалық типологияны зерттеген неміс ғалымы Э. Кречмер және ағылшын ғалымы У. Шелдон адамдардың дене бітімі ерекшеліктерін талдай отырып, шартты түрде үш типті ажыратқан.

Астеник

Бойы ұзын, арық, жіңішке денелі. Көбіне тұйық; адамдармен араласуы қиын болуы мүмкін. Кей жағдайларда эгоизм байқалады, өмір құбылыстарын дәл бағалау қиындауы ықтимал.

Пикник

Толықша, денесі ауырлау. Эмоциясы басым, көпшіл, ашық-жарқын, ақкөңіл болып келеді.

Атлетик

Шымыр, жауырынды, мінезі салмақты болуы мүмкін. Алайда ашуланса, эмоциялық реакциясы өте күшті көрінуі ықтимал.

Ескерту: типологиялар — сипаттамалық үлгілер; әр адамды бір ғана типке толық сыйғызу әрдайым мүмкін емес.

5) Жеке тұлға теориялары

Жеке тұлғаның дамуы мен қалыптасуын түсіндіретін теориялар көп. Оларды жиі үш топқа біріктіреді:

Психодинамикалық теориялар

Даму мен қалыптасу ішкі субъективті психологиялық факторларға тәуелді: B = F(P)

Социодинамикалық теориялар

Даму мен қалыптасу сыртқы әлеуметтік ортаға тәуелді: B = F(E)

Интеракциялық теориялар

Қалыптасу ішкі факторлар мен ортаның өзара ықпалына тәуелді: B = F(P, E)

6) Жеке тұлғаның қалыптасуы

Жеке тұлғаның дамуы мен қалыптасуы жөнінде әртүрлі пікірлер мен теориялар бар. Даму — индивидтің тұқым қуалау арқылы берілген және өмір барысында қалыптасқан қасиеттерінің сандық әрі сапалық өзгерістерге ұшырау процесі.

Бақылау сұрақтары

  1. 1.«Жеке тұлға» ұғымының анықтамасы қандай?
  2. 2.Жеке тұлғаның қоғамдық мәнін қалай түсіндіресіз?
  3. 3.Жеке тұлғаның белсенділігі дегеніміз не?
  4. 4.Жеке адам дамуына ықпал ететін факторлар қандай?
  5. 5.Тұқым қуалаушылық дегеніміз не?
  6. 6.Орта дегеніміз не?
  7. 7.Жеке адамды дамыту мен қалыптастырудағы тәрбиенің рөлі қандай?
  8. 8.Жеке адамның даму процесін педагогика қалай түсіндіреді?
  9. 9.Белсенділіктің түрлері және оның тұлға дамуындағы рөлі қандай?
  10. 10.Жеке тұлға қалыптасуындағы қажеттіліктің рөлі қандай?

Әдебиеттер тізімі

  • Жарықбаев Қ. «Психология негіздері». Алматы, 2005.
  • Сәбет Бап-Бапа. «Психология». Алматы, 2004.
  • Жарықбаев Қ. «Жалпы психология». Алматы, 1980.
  • Қоянбаев Ж.Б. «Педагогика». 2000.
  • Усманов Ә.Ә. «Педагогика». Алматы, 2005.

Лекция тақырыбы: Эмоция және сезімдер

Лекцияның мақсаты

Студенттерге эмоция және сезім тақырыбы бойынша бағыт-бағдар беру, негізгі ұғымдарды жүйелеу.

Жоспар

  1. 1.Эмоция және сезім туралы түсінік
  2. 2.Сезімнің түрлері
  3. 3.Эмоциялық күйлер
  4. 4.Эмоциялар мен сезімдердің дамуы және қалыптасуы

1) Эмоция және сезім туралы түсінік

Эмоция мен сезім — адамның қоршаған шындыққа және өзіне деген жеке қатынасы. Олар бейнеленетін объектінің ерекшеліктеріне тәуелді болып, адамның танымы мен іс-әрекетінен тыс өмір сүрмейді: эмоция мен сезім әрекет барысында пайда болып, оның жүзеге асуына ықпал етеді.

Сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының адамның қажеттіліктеріне сәйкес келуі немесе келмеуі нәтижесінде пайда болатын психикалық процесті сезім деп атайды. Сезімдер — өте күрделі психикалық процестердің бірі; олар тіршілік қажетіне және өзара қарым-қатынасқа байланысты алуан түрлі формада көрінеді әрі тарихи-әлеуметтік сипатқа ие.

Маңызды ескерту

Сезім мен эмоцияны ажырата білу қажет: сезімдер реттеуші және сигналдық қызмет атқарады. Шамадан тыс күшті тітіркендіргіштер көбіне қолайсыз эмоциялар тудырады.

Психологияда шамадан тыс зорлану стресс деп аталады.

2) Сезімнің түрлері

Сезімдер мазмұны мен мәні жағынан көпқырлы. Психологияда оларды төмендегіше бөледі:

Моральдық (адамгершілік) сезім

Жеке адамның өз мінез-құлқына және басқа адамдарға қатысты эмоциялық қатынасы. Жоғары сезімдердің ішінде моральдық сезім ерекше орын алады.

Интеллектуалдық (танымдық) сезім

Ақыл-ой әрекеті процесінде пайда болатын тебіреністер. Олар танымдық ізденісті күшейтіп, ойлау белсенділігін қолдайды.

Эстетикалық сезім

Әсемдікті қабылдау және жасау барысында туады. Сұлулықты қабылдаған кезде адам сүйсіну, тамашалау, қызығу сияқты күйлерді бастан кешіреді.

3) Эмоциялық күйлер

Эмоциялық күйлер адамның психикалық әрекет сипатына тәуелді болып қана қоймай, оған кері әсер етіп, әрекеттің нәтижесіне елеулі ықпал етеді. Эмоциялық күйлердің көпшілігі өткінші сипатта болады.

Көңіл-күй

Адамның толғанысы мен әрекетіне өң беретін салыстырмалы түрде ұзақ эмоциялық күй.

Аффект

Қысқа мерзімді, бұрқ етпе, өте күшті эмоциялық реакция. Аффект кезінде сана тарылып, зейін тар шеңберге бағытталуы мүмкін.

Фрустрация

Шектен тыс қанағаттанбаушылықтан туындайтын тұрақты жағымсыз күй. Ол жүйкелік-психикалық күйзеліске әкеліп, сана мен әрекеттің уақытша бұзылуын күшейтуі мүмкін.

Фрустрацияның өту ерекшелігі шиеленіскен жағдайдың шешілуіне байланысты: ол әлсіреуі де, күшеюі де мүмкін. Егер мәселе шешілмесе, фрустрация басқа кереғар жағдайларда қайта пайда болуы ықтимал.

4) Эмоциялар мен сезімдердің дамуы және қалыптасуы

Эмоциялар мен сезімдер адамның тәжірибесімен, қажеттіліктерімен, әлеуметтік ортамен және тәрбиемен тығыз байланысты түрде дамып, қалыптасады. Олар тұлғаның мінез-құлқын реттеп, әрекеттің мақсаты мен мағынасын сезінуге ықпал етеді.

Бақылау сұрақтары

  1. 1.Эмоция мен сезімнің жалпы сипаттамасы қандай?
  2. 2.Сезім мен эмоцияның айырмашылықтары қандай?
  3. 3.Күрделі эмоциялардың қандай түрлері бар?
  4. 4.Адамның жоғары сезімдерінің сипаты қандай?

Пайдаланылған әдебиеттер

  • Жарықбаев Қ. «Психология негіздері». Алматы, 2005.
  • Сәбет Бап-Бапа. «Психология». Алматы, 2004.
  • Жарықбаев Қ. «Жалпы психология». Алматы, 1980.

Қысқа қорытынды

Бұл материалдар жеке тұлғаны әлеуметтік мәні бар субъект ретінде түсіндіреді: оның белсенділігі мен бағыттылығы әрекетті ұйымдастырып, ал теориялар тұлға дамуын ішкі факторлар, орта және олардың өзара ықпалы арқылы сипаттайды. Эмоция мен сезімдер адамның әлемге қатынасын білдіріп, таным мен әрекетке әсер ететін маңызды психологиялық құбылыстар ретінде қарастырылады.