Жүйе
Адам және орта: қалыптасудың әлеуметтік-мәдени негізі
Адамның қалыптасуына оны қоршаған ортаның табиғи және әлеуметтік жағдайларының әсері өте зор. Әлеуметтік орта — адамның күнделікті өмірінде тікелей араласатын кеңістігі: отбасы, құрдастар, көршілер, сынып ұжымы. Дәл осы ортада тұлғаның мінезі, құндылықтары, қарым-қатынас мәдениеті және қоғамға бейімделу дағдылары қалыптасады.
Кең мағынада әлеуметтік орта дегеніміз — адамның маңайындағы ірі қауымдастықтар мен құрылымдар: қоғамдық тап, ұлт, ел, тұтас қоғам және адам өмір сүріп отырған қоғамдық жағдайлар. Бұл факторлар адамның өмірлік мүмкіндіктеріне, әлеуметтену бағытына және әлеуметтік рөлдеріне тікелей ықпал етеді.
Қоғамға жүйелік көзқарас
Жүйе ұғымы
Қоғамды жүйелік тұрғыдан талдауға кіріспес бұрын, жүйе ұғымын нақтылау қажет. Жүйе — өзара байланыста болып, белгілі бір тәртіпке келтірілген элементтерден тұратын, өздігінен дамитын және өзін-өзі реттеп отыратын күрделі тұтастық. Кез келген тұтас жүйенің ішкі табиғаты мен мазмұнын оны құрайтын элементтердің құрамы айқындайды.
Қоғам — әлеуметтік жүйе
Қоғамды әлеуметтік жүйе деп қарастыруға болады. Әлеуметтік жүйе — негізгі элементтері адамдар арасындағы өзара байланыстар мен қарым-қатынастардан, өзара ықпалдасудан тұратын күрделі тұтастық.
Әлеуметтік байланыстар
Әлеуметтік байланыстар — фактілердің жиынтығы. Олар белгілі бір адамдар немесе адамдар тобының арасында нақты бір уақытта бірлесе қызмет ету нәтижесінде пайда болады. Бұл байланыстар объективтік қажеттіліктен туындайды және белгілі бір мақсатты көздейді.
Әлеуметтік қарым-қатынастар
Әлеуметтік қарым-қатынастар — адамдар мен топтар арасында болатын салыстырмалы түрде тұрақты байланыстар. Әр адам өмірінде сан алуан қатынастарға түседі: отбасымен — туыстық, құрбыларымен — достық және жолдастық, билік орындарымен — саяси қатынастар орнатады.
Қоғам тұтастығы қалай сақталады?
Қоғамның тұтастығын әлеуметтік мәні бар байланыстар, қарым-қатынастар және адамдардың өзара әсерлесуі қамтамасыз етеді. Бұл тетіктер жеке тұлғалардан жоғары тұрады, өйткені қоғамның әрбір адамға қарағанда бастапқылық сипаты бар: адам дүниеге келген сәттен бастап белгілі бір әлеуметтік байланыстар мен қатынастар жүйесіне енеді, ал әлеуметтену барысында сол жүйеге белсенді араласады.
Қазақстандағы әлеуметтік құрылымның өзгеруі
Нарықтық экономика кезеңіндегі жаңа жіктелу
Қазіргі нарықтық экономика жағдайында Қазақстанның әлеуметтік құрылымы бұрын-соңды болмаған күрделі өзгерістерге ұшырады. Егемендік пен тәуелсіздік алған кезеңнен бері әлеуметтік құрылымда жаңа топтар, таптар, жіктер пайда болды: бизнесмендер, кәсіпкерлер, фермерлер, банкирлер және әртүрлі жеке меншік иелері.
Бұған қоса, бұрынғы кеңестік дәуірдегі таптар мен әлеуметтік топтардың өздері де едәуір өзгерді. Қоғамдағы кейбір әлеуметтік-экономикалық топтар басқа топтарға ауысып, демографиялық жағдай мен көші-қон үрдістері де айрықша сипат алды. Жалпы алғанда, табыс пен экономикалық жағдайға байланысты топқа, жікке бөлінушілік күшейіп, нәтижесінде ауқатты, дәулеті орташа және кедей адамдардың қабаттары айқындала түсті.
Меншік нысандарының алуан түрлілігі
Қоғам мүшелерінің жіктелуіне меншік формасының өзгеруі және нарық қатынастарының орнығуы ықпал етті. Нарықтық экономика меншіктің алуан түрлілігін қажет етеді. Осы үрдіс Қазақстанның әлеуметтік құрылымына зор әсер етіп, экономиканың бөлшектелуін күшейтті және қоғамдық меншікті жекешелендіру процесін жеделдетті.
Нәтижесінде меншіктің жаңа типтері қалыптаса бастады: жеке, корпоративтік, акционерлік, ұжымдық, жартылай жеке, жартылай мемлекеттік және басқа да нысандар. Орта және шағын мекемелерге, сауда үйлеріне, мейманханаларға, дүкендерге, түрлі акционерлік қоғамдарға иелік ететін меншік иелері көбейді. Дегенмен меншік иелері табы әлі толық қалыптасу үстінде болғандықтан, оның нақты сандық көлемін көрсету қиын.
Кәсіпкерлік және оның қоғамдағы рөлі
Кәсіпкерлік — заңды әлеуметтік құбылыс
Қазақстанда ірі, орта және шағын кәсіпкерлікпен айналысатын бизнесмендер тобы қалыптасып келеді. Кәсіпкерлік — қоғам дамуына ықпал ететін заңды әлеуметтік құбылыс. Сондықтан елдің экономикалық, саяси және әлеуметтік тұрақтануында ірі, орта және шағын бизнестің рөлі ерекше.
Қ.А. Сағадиев жіктеуі бойынша бизнесмендердің 4 тобы
-
1) Номенклатуралық бизнес
Бұл топ өкілдері жоғары билікпен байланыстарын пайдаланып, мемлекеттік ресурстарға және несиелерге қол жеткізу арқылы байлық пен меншікке ие болды.
-
2) Табиғатынан бизнеске жақын адамдар
Олардың бизнесі жеке жинақталған қорларына және сауда-саттық тәжірибесіне сүйене отырып қалыптасты.
-
3) Кәсіби бизнес өкілдері
Бұл адамдар бастапқы кезеңнен бастап өз күштерімен қажымай еңбектеніп, бизнесті негізгі кәсібіне айналдырды.
-
4) Жаппай бизнес
Бұл топ кез келген мүмкіндікті бизнес жасауға пайдаланады. Алайда бастапқы капиталдың аздығы көптеген қиындық туғызып, табыстың да айтарлықтай өсуіне кедергі келтіреді.
Әлеуметтік мобильділік
Республикада меншік иелері табынан басқа да таптар мен әлеуметтік топтар бар. Жалпы алғанда, қазіргі Қазақстан қоғамында бір таптың, топтың, жіктің екінші бір тапқа, топқа, жікке ауысуы жиі байқалады. Бұл құбылыс әлеуметтік мобильділіктің күшейгенін және қоғам құрылымының үздіксіз өзгеріп отыратынын көрсетеді.
Қорытынды тұжырым
Адамның қалыптасуы әлеуметтік ортаның көпқабатты ықпалы арқылы жүзеге асады, ал қоғам осы ықпалдарды біріктіретін әлеуметтік байланыстар мен қарым-қатынастар жүйесі ретінде жұмыс істейді. Қазақстанда нарықтық экономикаға өту әлеуметтік құрылымды күрделендіріп, меншік нысандары мен кәсіпкерлік топтарының әртараптануына, сондай-ақ табысқа байланысты жіктелудің айқындалуына алып келді.