Қазақша рефераттар

Жұмыстың жалпы сипаттамасы

Әдебиеттану • Ғылыми мұра • Тұлғатану

Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, Қазақ КСР ҒА Ш.Уәлиханов атындағы I дәрежелі сыйлығының лауреаты, филология ғылымдарының докторы, профессор Шәмшиябану Қанышқызы Сәтбаева — қазақ әдебиеттану ғылымына зор үлес қосқан, әлемдік әдеби байланыстардың өзекті мәселелерін және қазақ әдебиетінің тарихын терең зерттеген көрнекті ғалым.

Бұл мәтіннің өзегі — ғалымның әдебиеттану ғылымы мен сынын дамытудағы елеулі еңбегін саралау, зерттеулерінің әдістемелік және танымдық қырларын айқындау. Зерттеу логикасы қоғамдық ғылымдарда орныққан тарихи тұлғатану (персоналистика) қағидаларына сүйенеді: тұлға шығармашылығы қоғамнан бөлек қарастырылмай, өз дәуірінің рухани-әлеуметтік кеңістігімен тұтастықта талданады.

Зерттеудің өзектілігі: әдеби байланыстардың жетекші зерттеушісі

ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап қазақ филологиясында айрықша қарқын алған бағыттардың бірі — әдеби байланыстар мәселесі. Осы салада жетекші рөл атқарған ғалымдардың қатарында Шәмшиябану Қанышқызы Сәтбаева айрықша аталады. Ол 1950–60 жылдардан бастап қазақ әдебиетінің тарихы мен халықаралық әдеби байланыстарға арналған мақалаларын жариялап, ғылыми орта назарын бірден аудартты.

Ерте кезеңдегі маңызды зерттеулер

  • «Француздар қазақтар жайында»
  • «ХІІІ–ХІХ ғғ. қазақ жеріндегі еуропалық саяхатшылар»
  • «Қазақ фольклорының шетел әдеби сынында бағалануы»

Ғалым «Қазақ әдебиетінің ұлтаралық байланысы» (1970), «Әдебиеттер достығы» (1986) секілді жинақтарды дайындауға белсене қатысып, «Қазақ әдебиеті тарихының» үшінші томын шығаруға ат салысты. 1971 жылы «Қазақ әдебиетінің шетел әдеби сынында бағалануы» атты жинақ ғалымның құрастыруымен әрі көлемді алғысөзімен жарық көріп, шетелдік деректер мен жолжазбалардағы құнды материалдар орыс тіліне аударылып, тұңғыш рет ғылыми айналымға енді.

Ғылыми өрістің кеңеюі: Шығыс, Батыс және сюжеттер әлемі

Ш.Сәтбаеваның зерттеу аясы уақыт өте кеңейіп, Фирдоусидің «Шахнамасының» қазақ тіліндегі нұсқасы, шығыстық сюжетке құрылған қазақ дастандары, Абай шығармаларындағы шығыстық желілер, кеңестік кезең әдебиетіндегі Шығыс тақырыбы, сондай-ақ Азия және Африка елдері жазушыларымен ынтымақтастық аясындағы байланыстар жан-жақты қарастырылды.

Құнды деректердің бірі ретінде Байронның сүйіктісі Клер Клермонт атынан жарық көрген неміс ақыны Герман Гамбстың қазақ елі туралы «Владимир және Зара» романтикалық поэмасына жасалған талдауды атауға болады. Ғалым поэманың 1836 жылы жарық көргенін ескере отырып, қазақ халқы туралы шетелде жазылған тұңғыш поэма ретінде оның ғылыми маңызын айқындады.

Назардағы негізгі тақырыптық тораптар

Имагология және көркем мотив

Шығыстық сюжеттер мен көркем мотивтердің әдебиеттегі орны, өзге мәдениет бейнесінің жасалуы.

Әдебиеттер диалогы

Қазақ әдебиетінің әлемдік әдеби үдеріс аясындағы байланыстары мен ықпалдасу арналары.

Кеңестік кезең контексі

Тақырыптық-идеялық бағдарлардың тарихи және саяси себептерін әдебиеттанулық талдау.

Сапарнама және дерекнамалық ізденістер

Ғалымды ерекше қызықтырған бағыттардың бірі — әдеби сапарнама. Көпжылдық ізденіс нәтижесінде «ХІХ–ХХ ғғ. шетелдік саяхатшылар Қазақстан туралы» атты қолжазба әзірленді. Онда қазақ даласы мен Орта Азияда болған еуропалық саяхатшылардың (Плано Карпини, Вильгельм Рубрук, Марко Поло және т.б.) қазақ халқының тарихы, мәдениеті, дәстүрі туралы пікірлері жинақталған.

Сонымен бірге әлем әдебиетінің классиктері — Даниэль Дефо, Джакомо Леопарди, Жюль Верн, Адам Мицкевич, Александр Дюма және басқалардың қазақ еліне қатысты жолжазбалары мен естеліктері табылып, әдебиетаралық байланыстар аясында зерделенді. Зерттеу тек сыртқы деректерді талдаумен шектелмей, қазақ ойшылдарының (Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев) Батыс өркениеті жөніндегі пайымдарын қорытындылауға да мән берді.

Маңызды түйін

Ш.Қ.Сәтбаева жолжазбалары мен күнделіктері арқылы өзі де әдеби сапардың озық үлгілерін көрсетіп, зерттеуші ғана емес, мәдениеттер арасындағы тәжірибелік дәнекер ретінде танылды.

Ақтаңдақ мұра және ғылыми қайтарым

Қазақ тарихы мен әдебиетіндегі «ақтаңдақтардың» ашылуы ғылыми зерттеу бағытын кеңейтті. Ш.Сәтбаева Ш.Құдайбердіұлы, А.Байтұрсынұлы, М.Дулатұлы, Ж.Аймауытұлы, М.Жұмабайұлы мұрасын зерттеу комиссиясы құрамында болып, кейін Ш.Құдайбердіұлы мен А.Байтұрсынұлы шығармаларын жүйелеу және баспаға дайындау ісіне қатысты. Сондай-ақ олардың өмірі мен шығармашылығы туралы зерттеулер жазып, ғылыми негіз қалыптастырды.

Шәкәрім шығармашылығына арналған тұңғыш монографиялық еңбектерінің бірі ретінде ғалымның зерттеуі ерекше бағаланады: онда ақын мұрасы барынша толық қамтылып, мұрағаттағы деректер мен қолжазбалар ғылыми айналымға енді.

Ежелгі дәуірден ХХ ғасырға дейін: текстология және тарихилық

Ғалым қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі мен XV–XVIII ғасырлардағы тарихын игеру жоспарлары мен проспектісін жасап, ірі текстологиялық жұмыс жүргізді. Бұл бағытта VII–IX ғасырлардағы жазба мұралар, Жүсіп Баласағұнның «Құтадғу білігі», Қожа Ахмет Иасауидің «Диуани хикметі», А.Иүгінекидің «Хибат-ул-хакаихы» секілді жалпы түркілік ескерткіштердің қазақ әдебиетінің дамуына ықпалы сараланды.

Ауыз әдебиетінен бастап кейінгі кезеңдерге дейінгі кең қамту — ғалымның көпқырлы ғылыми тұлғасын айқын көрсететін белгі.

Мақсат пен міндеттер: зерттеудің құрылымдық логикасы

Диссертациялық жұмыстың негізгі мақсаты — Ш.Сәтбаеваның қазақ әдебиеті тарихы және халықаралық әдеби байланыстар туралы еңбектерінің әдебиеттанудағы орны мен рөлін айқындау.

Бұл мақсатты нақтылау үшін зерттеу бірнеше бағыттағы міндеттерді алға қояды: әдеби байланыс ұғымының мәнін ашу, ғалымның осы саланы жүйелеудегі еңбегін таразылау, зерттеулеріндегі ішкі салаларды көрсету, қазақ әдебиеті тарихына қатысты ой-тұжырымдарының қазіргі маңызын бағамдау, шоқантануға және шәкәрімтануға қосқан үлесін талдау, сондай-ақ кеңестік әдебиетке қатысты ғылыми пайымдарының бүгінгі талаппен үйлесімін көрсету.

Қолданылған әдістер

  • Жүйелі-кешенді талдау
  • Типологиялық әдіс
  • Салыстырмалы-тарихи тәсіл
  • Тарихи-әдеби пайым
  • Объективті талдау

Зерттелу деңгейі және ғылыми орта

Ш.Сәтбаеваның ғылыми мұрасы қазақ әдебиеттануында ұзақ уақыт бойы арнайы кешенді зерттеу нысанына толық айналған жоқ. Жекелеген мақалалар мен рецензиялар болғанымен, көлемді жүйелі еңбек жазылмады. Дегенмен ғалымның өмірі мен зерттеулеріне қатысты пікірлер әр кезеңде М.Әуезов, З.Ахметов, С.Қасқабасов, Ш.Елеукенов, Ж.Ысмағұлов, Т.Кәкішев және басқа да көптеген зерттеушілердің еңбектерінде ұшырасады.

Әдеби байланыстар теориясы әлемдік ғылымда да кең қарастырылды: В.Жирмунский, А.Веселовский, Н.Конрад, Д.Дюришин, Г.Белинский, М.Бахтин, В.Шкловский сынды ғалымдардың тұжырымдары бұл бағыттың методологиялық негізін толықтырды. Ал қазақ әдебиетінің шығыс және батысеуропалық әдебиеттермен байланысы Ш.Уәлиханов, М.Әуезов және кейінгі буын әдебиеттанушылар еңбектерінде әр қырынан талданды.

Мектеп қалыптастыру және шәкірттер сабақтастығы

Ш.Қ.Сәтбаева әдеби байланыстарды жүйелі зерттеуді жолға қойып, осы бағытта ғылыми мектеп қалыптастырды. Бүгінде ғалымның шәкірттері қазақ әдебиеті тарихы мен әдеби байланыстар саласында нәтижелі еңбек етіп келеді. Олардың қатарында Ж.Тілепов, Б.Мамыраев, М.Маданова, А.Түсіпова, С.Қорабай, Н.Жармағанбет және басқа да зерттеушілер бар.

Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар

  • Бірінші: Ш.Қ.Сәтбаева Қазақстанда әдеби байланыстарды зерттеудің бастауында тұрған, ғылыми мектеп қалыптастырған жетекші ғалымдардың бірі.

  • Екінші: Шоқан Уәлиханов мұрасын орыс әдебиетімен сабақтастыра талдауы — қазақ әдебиетінің өзге халықтар әдебиетімен байланысын ашуға бағытталған іргелі алғашқы ізденістердің қатарында.

  • Үшінші: Ғалым қазақ әдебиетінің әлемдік әдеби үдерістегі орнын көрсетіп, әдеби үлгілер мен авторлар шығармашылығын байланыстар арнасында тереңдетіп зерттеді.

  • Төртінші: Шығыстық сюжетке құрылған дастандар, көркем мотивтер және имагология проблемаларын қазақ әдебиеттануында алғашқылардың бірі болып жүйелі сөз етті.

  • Бесінші: Саяси қуғын-сүргін құрбандары болған Ш.Құдайбердіұлы, А.Байтұрсынұлы, М.Дулатұлы мұрасының оқырманымен қайта қауышуына ғылыми әрі ұйымдастырушылық тұрғыдан үлкен еңбек сіңірді.

  • Алтыншы: Шәкәрімге арналған монографиялық еңбегінде ақын мұрасы толық қамтылып, мұрағаттық деректер кең көлемде ғылыми айналымға енгізілді.

  • Жетінші: Кеңестік кезеңдегі өндірістік тақырыпқа берілген біржақты бағаларды нақты тарихи-саяси контекст арқылы толықтырып, бұл тақырыптағы туындылардың барлығы бірдей көркемдік тұрғыдан әлсіз емес екенін дәлелдеуге негіз қалады.

Зерттеу нысаны: негізгі еңбектер

Негізгі зерттеу нысаны ретінде ғалымның төмендегі ғылыми-зерттеу еңбектері алынды:

  • «Казахско-европейские литературные связи XIX и первой половины XX вв.» (1972)
  • «Әдеби байланыстар» (1974)
  • «Өрнекті өріс» (1977)
  • «Л.Толстой в Казахстане» (1979)
  • «Әдебиет мерейі» (1981)
  • «Казахская литература и Восток» (1982)
  • «Достық дастандары» (1983)
  • «Шоқан Уәлиханов – филолог» (1987)
  • «Чокан Валиханов и русская литература» (1987)
  • «Шакарим Кудайбердиев» (1993)
  • «Уақыт шуағы / Веяние времени» (мақалалар жинағы, 2 том, 2000)
  • «Әр жылдардан» (2002)

Ғылыми жаңалық, маңыз және апробация

Зерттеуде Ш.Қ.Сәтбаеваның ғылыми мұрасы тұңғыш рет диссертациялық деңгейде арнайы нысанға алынып, қазақ әдебиеті тарихы мен әдеби байланыстар мәселелері өзара сабақтастықта қарастырылды. Жаһандану дәуірінде өзекті саналатын мәдениеттер диалогы, әдебиеттер арасындағы ықпалдастық, жат мәдениеттік сюжеттер мен мотивтер, қазақ әдебиетінің орыс және батысеуропалық әдебиеттермен байланысы мәселелері қазіргі әдебиеттану талаптары тұрғысынан бағамдалды.

Жұмыстың теориялық маңызы — әдеби байланыстардың тарихи-теориялық негізін ашуға, сапарнама жанрын жүйелеуге, көркем мотивтердің сюжет құрудағы рөлін айқындауға ықпал етуінде. Практикалық тұрғыдан тұжырымдар орта мектептер мен ЖОО-ларда «қазақ әдебиеті тарихы» пәнін оқытуда, филология және шығыстану бағытындағы арнаулы курстарда, сондай-ақ оқу құралдарын әзірлеуде қолдануға жарамды.

Сыннан өтуі және құрылымы

Диссертацияның негізгі мазмұны мен тұжырымдары 17 басылымда жарияланды, соның ішінде 3 мақала ҚР Білім және ғылым саласындағы қадағалау және аттестаттау комитеті ұсынған ғылыми журналдарда жарық көрді. Нәтижелер халықаралық және республикалық конференциялар мен симпозиумдарда баяндалды. Жұмыс кіріспеден, екі негізгі бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.