Алашорда және қазақ әдебиеті
Әдебиет арқылы үзілмеген ұлттық идея
Қазақ әдебиетінің тарихын көне дәуірден бүгінге дейін зер сала қарасақ, барлық кезеңдерде жалғасып, үзілмей келе жатқан бір өзекті ұлттық идеяны көреміз. Ол — халық бірлігі, тәуелсіздік және ешкімге бодан болмай, дербес ел болу мұраты. Халық осы идея арқылы өз намысын, абыройын, биік мәртебесін қорғап отырды.
Бұл мұраттың тамыры арғы түрік мұраларынан басталады. «Күлтегін» жырындағы: «Әкеміз, ағамыз құрған халықтың атақ-даңқы өшпесін деп, түрік халқы үшін түн ұйықтамадым, күндіз отырмадым» деген сөз — ел мүддесі үшін жанын қиюға әзір батырдың монологы. Ол сыртқы жаумен арпалысып, елдің тұтастығы мен бірлігін сақтауға ұмтылады.
Хандық дәуір және жыраулар мұрасы
Таза қазақ әдебиеті қалыптасқан кезде де, хандық дәуірде де бұл идея әлсіреген жоқ. Бұқар жырау тілектерінде көшпелі елге көз тіккен сыртқы күштерден сақтанудың, тәуелсіздік үшін қажет бірлік пен ынтымақтың мәні айқын көрінеді.
Оның: «Желкілдеген ту келіп, жер қайысқан қол келіп, сонан сасып тұрмауды», «Алпыс басты ақ орда… күнінде біреуге тегін олжа болмауын» деуі — елдік пен қорғанысқа шақырған сөз.
Отаршылдық кезең: ашық қарсылық пен «зар заман»
Орыс отаршылдығы тұсында тәуелсіздік идеясы ашық та, астарлап та айтылды. Ашық қарсылық — қазақ жерінің біртіндеп тартып алынуына, ата қоныстан айыруға бағытталған саясатқа наразылық еді. Мұрат ақынның: «Еділді тартып алғаны — етекке қолды салғаны…» деген жолдары осының дәлелі.
Махамбеттің Жәңгірге қарсы күресінің түбінде де отаршылдыққа қарсылық жатқаны белгілі. Ол ел-жер үшін қақтығысты: «Еділ үшін егестік, Жайық үшін жандастық…» деп тебірене жырлады.
Алайда мұндай ашық күрес кең арнаға айнала алмады. Ел отаршылдыққа мойынсұнды. Бірақ тәуелсіздікті аңсау тоқтаған жоқ: іштен тыну, торығу, заманның өзгерісін көріп налыған көңіл «зар заман» сарынын тудырды. Ақындар уытты сөзді ханға ғана емес, ел басқарған әкімдерге де арнады; ел ұстау дәстүрінен айрылуды, дұшпанға қызмет етуді сынады.
Абай мен Ыбырай ұстанған жол
Абай мен Ыбырай халық басына түскен ауыртпалықты терең түсінді. Олар орыспен ынтымақтаса отырып, білім мен ғылымды меңгеру арқылы теңдікке жетіп, содан кейін ғана тәуелсіздікке қол жеткіземіз деп сенді.
XX ғасыр басы: қысымның күшеюі және ояну дәуірі
XX ғасырдың басында отаршылдық қамыты қатайып, орыстандыру саясаты күшейді. Шұрайлы жерлер тартып алынып, Орталық Ресейден қоныс аударылған шаруалар орналастырылды. Мешеулік күйдегі ел отаршылдық пен ұлттық езгінің қос қыспағында қалды. Бұл жағдай Ресейге бодан болған көптеген халықтарға ортақ еді.
Ресейдің ішкі өмірінде де шиеленіс күшейіп, патшашылдыққа қарсы толқулар ұлғайды. 1905–1907 жылдардағы алғашқы орыс революциясы тұсында Ә. Бөкейханов: «Бүкіл дала саясат аясына тартылып, азаттық жолындағы қозғалыс тасқыны құрсауына енді» деп жазды.
Халық ояна бастаған тұста ұлт-азаттық күрестің рухын көтерген қоғамдық сананың қуатты бір түрі — қазақтың ұлттық әдебиеті болды. Бұл кезең әдебиеті Абайдың ағартушылық, демократтық бағытын сақтай отырып, оны саяси күрес идеяларымен толықтырды: отаршылдық пен ұлттық езгіні әшкереледі, халықты оқу-білімге шақырды.
А. И. Герценнің «саяси бостандығы жоқ елде әдебиет жан ашуын айтатын бірден-бір трибунаға айналады» деген бағасы бар. Қазақ әдебиеті де XX ғасыр басында дәл осындай қоғамдық міндет атқарды.
Ахмет Байтұрсынов пен Міржақып Дулатов: ұлт сөзінің алдыңғы шебі
Ахмет Байтұрсынов пен Міржақып Дулатовтың осы әдебиеттің басында жүруі — ұлт мүддесі жолындағы саяси күресті қаламгерлердің бастауы ретінде әдебиетіміз үшін үлкен мақтаныш. Патриархалдық мешеулік пен отаршылдық езгі күшейген тұста халықтың жан ашуын алдымен осы екеуі айтты: бірі надандыққа салғырт елдің құлағына «маса» болып ызыңдаса, екіншісі бар даусымен «Оян, қазақ!» деп ұран салды.
Ахметтің әдеби жолы
Ахметтің ақындығы 1909 жылы Петербургте басылған «Қырық мысалдан» басталады. Бұл — И. А. Крылов мысалдарының аудармасы. Бірақ Ахмет жай аудармашы болып қалмай, сюжет пен идеяны қазақ өміріне бейімдеп, қоғамдық әділетсіздікті тұспалдап айтып, қарсы үн таратты.
«Маса» (1911, Орынбор) кітабында ол заман туралы ойларын көркем бейнеге айналдырып, ұлт тағдырын, бостандық идеясын, езгі астындағы халді шебер суреттеді; азаматтық сезім мен намысты оятуға қызмет етті.
Міржақыптың күрескер публицистикасы
Міржақып Дулатов та орыс мектебінде білім алып, ауыл мектептерінде мұғалім болудан бастады. 1905 жылғы дүрбелең жылдары қоғамдық іске араласып, 1906 жылы Петербургке барып «Серке» газетіне атсалысты. Газеттегі «Біздің мақсатымыз» мақаласы патша саясатына қарсы талаптарды көтергендіктен, басылым тәркіленіп, таратылмай өртелді.
1909 жылы жарық көрген «Оян, қазақ!» кітабы 1911 жылы қайта басылғанда да тәркіленіп, баспаға айып салынып, автор түрмеге қамалды. Соған қарамастан, ол «Бақытсыз Жамал» (1910) романын, «Азамат» (1913), «Терме» (1915) жинақтарын жариялап, күресті тоқтатпады.
«Қазақ» газеті — идеяны тікелей жеткізген мінбер
1913 жылдан бастап Орынборда Ахмет пен Міржақып бірге шығарған «Қазақ» газеті олардың көркем туындыларындағы идеяны публицистика тілімен халыққа тікелей жеткізді. Олар қазақ қоғамының дамуына ұлттық-демократиялық бағыт ұсынды, патша саясатын қатты сынға алды, бірақ орыс халқына қарсы өшпенділікке бармады; ұлтаралық араздықты қоздырған жоқ.
1916 жылғы көтеріліс, майдан жұмысы, Алаш партиясы мен Алашорда үкіметінің мақсат-міндеттері жөніндегі пікірлерінде олардың азаматтық болмысы анық көрінді. Әдебиетті жақсы білген Ә. Бөкейхановтың да мақалалары ұлттық мүддені қорғау идеясымен сабақтасты.
М. Әуезовтің: «Қазақтың еңкейген кәрі, еңбектеген жасына түгел ой түсіріп, елін ұйқысынан оятып… “Қазақ” газеті болатын» деуі осы ықпалдың ауқымын танытады.
Жас буынның көтерілуі: әдебиет өрісі кеңейді
Ахмет пен Міржақып идеясы елді оятты: алдымен ойы бір, мақсаты ортақ жас таланттар қанаттанды. С. Торайғыров, М. Жұмабаев, С. Дөнентаев, М. Сералин, С. Көбеев, Ж. Аймауытов, С. Сейфуллин, Б. Майлин, М. Әуезов сияқты қаламгерлер әдебиеттің жанрлық және тақырыптық ізденістерін байытып, қазақ өмірінің шындығын кең көлемде бейнелеуге жол ашты. Олар артта қалушылықты сынап, отаршылдық езгіге қарсы үн көтерді, тәуелсіздік идеясын биік ұстауға тырысты.
Сұлтанмахмұт Торайғыров: идеяның жауынгер жақтаушысы
Бұл салада Сұлтанмахмұт таланты айрықша танылды. Ол Алаш идеясының белсенді жақтаушысы болды. «Таныстыру» (1918) поэмасында жетекші тұлғаларды: «бірі — Күн, бірі — Шолпан, бірі — Айым» деп сипаттауы — сол сенімнің көрінісі.
Сұлтанмахмұттың романдары реалистік қуатымен дәуір қайшылықтарын бейнеледі. «Қамар сұлуда» әйел тағдыры арқылы қараңғылық пен кертартпа әдеттің зиянын ашына көрсетсе, «Кім жазықтыда» қоғам кеселін ел билегендердің әрекеті арқылы талдады.
Сәбит Дөнентаев: аллегориямен айтылған шындық
Сұлтанмахмұтпен қатар, Алашордаға қатысып, өлең жазған ақындардың бірі — Сәбит Дөнентаев. Оның өлеңдерінде халық тағдыры мен ішкі қайшылық терең қойылды. Ол патша әкімшілігінің зорлық-зомбылығына қарсы үн көтеріп, өмір шындығын аллегория арқылы берді: халықты бірде өрт пен жардың ортасында, бірде биік таудың тасасына тығылған мүсәпір күйде елестетті.
Ақынның бейнелі түйіні қатал: паналаған биік тау да әрдайым қорған бола алмады; халық тығырықтан жол табуға мәжбүр болды.
Мағжан Жұмабаев: еркін ойдың поэзиясы
Дәуір оқиғаларының куәсі болған Мағжан Жұмабаев өлеңдері қазақ әдебиетінде ерекше орын алады. Ол отаршылдық психологияға қарсы шықты, қазақтың еркін өмір сүруін қалады. Мағжан түркі халықтарының бірлігін көтеріп, шығыстың абыройын көкседі.
Оның «Не көрсем де алаш үшін көргенім…» деген ұстанымы поэзиядағы азаматтық еріктің айқын белгісіне айналды.
Жүсіпбек Аймауытов пен Мұхтар Әуезов: елдік мұраты және жаңа көркемдік
Жүсіпбек пен Мұхтардың алашқа тілектестігі бұрыннан мәлім. 1918 жылы Семейде Алашорда жұмысына араласып, екеуі «Абай» журналын шығарды. Жүсіпбектің «Ұран», «Әскер марсельезасы» өлеңдері сол тұста жазылып, азаттық күресінің ұранына айналды.
Жүсіпбек «Қартқожа» мен «Ақбілек» романдары арқылы халық ішінен шыққан, өмір сынынан өтіп, жолын тапқан жас ұрпақтың өкілдерін көрсетті — бұл қазақ прозасындағы европалық үлгідегі романға бастайтын ірі қадам еді.
Мұхтар Әуезов 1917 жылғы мақаласында отаршылдықтың мінез-құлық пен қоғамдық дағдыға әкелген зардаптарын атап, құлдық психология, ұйымсыздық, рушылдық, жікшілдік, парақорлық, арызқойлық сияқты кеселдерді ашып көрсетті. Оның бүкіл шығармашылық мұраты — халық дербестігі, ұлттық намыс, ұлт абыройы болды.
Идеяның кеңеюі: Сәкен Сейфуллин және кеңестік қайшылық
Ахмет пен Міржақып көтерген ұлттық тәуелсіздік, бодандыққа қарсылық, оқу-ағарту, ұлт мүддесіне адалдық идеялары XX ғасыр әдебиетіне тұтастай тарады. Тіпті Алаш автономиясы идеясын кезінде қолдамаған Сәкеннің өзі халықтық шығармаларында ұлттық мүддеге жақын келді: ол да отаршылдыққа қарсы жазды, тәуелсіздікті жоғары қойды.
«Он төрттің хаты» және тіл, мектеп, іс жүргізу мәселесі
1920-жылдардың басында Орынбордағы қазақ коммунистері қол қойған «Он төрттің хаты» ұлттық жағдайдың төмендігін ашық айтты: қазақ тіліндегі басылымдардың аздығы, іс қағазының қазақша жүрмеуі, қазақ мектептерін ашу қажеттігі, әкімшілік жүйедегі орысшылдықтың басымдығы көрсетілді. Бұл қысымға қарамастан, мәселе қозғалысқа түсіп, 1924 жылы қазақ тілінің орыс тілімен бірге мемлекеттік мәртебе алуына ықпал етті.
Сәкен қазақша іс жүргізу туралы нұсқаулар беріп, мақалалар жазды. Қазақша газет-журналдар көбейіп, кітаптар шыға бастады, мектептер ашылды. 1923 жылы Ахмет Байтұрсыновтың 50 жылдығында Сәкен оны қорғап: «Ұйқы басқан қалың қазақтың намысын жыртып, ұлттық арын жоқтаған патша заманында жалғыз Ахмет еді» деп жазды.
Қорытынды түйін
Қазақ әдебиетінің әр дәуіріндегі негізгі желі бір арнаға тоғысады: ел тұтастығы, тәуелсіздік, ұлттық намыс. Бұл идея кейде ашық күрес түрінде, кейде тұспал мен аллегория арқылы, кейде ағартушылық пен публицистика тілімен айтылды. Бірақ мазмұны өзгермеді — халықтың дербес өмір сүруге құқығын қорғау.
Бейімбет Майлин: бірлікке шақырған үн
Қазақ халқының отаршылдық езгі астындағы тағдыры жайлы толғаныс Б. Майлин, Ғ. Қарашұлы, Н. Орманбетұлы, М. Көпейұлы сияқты ақындардың өлеңдерінен де анық байқалады. Ахмет пен Міржақып көтерген идея оларға да ой салды. Бейімбет — «Қазақ» газетін оқып, сол идеямен сусындап өскен ақын.
1917 жылы патша тақтан түскенде ол:
Бұрынғыдай байың, жарын шашылма,
Бірлікпенен жұмыс атқар, басыл да.
Азын-аулақ миың болса басында,
Партия, штат, дау-дамайды қой, қазақ.