ӘЛІБЕКҰЛЫ СЫПАТАЙ

Сыпатайдың тегі — Дулат тайпасының Ботпай руы. Әкесі Әлібек момын мінезді, етік тігіп, өрім өріп күн көрген, өз аймағында еңбегімен танылған адам болған. Дегенмен оның ұлдары — Андас пен Сыпатай — намысқой, өр мінезді, қайсар жігіт болып өседі.

ХІХ ғасырдың басы мен ортасы аралығында Оңтүстік Қазақстан аумағының біраз бөлігі Қоқан хандығының ықпалына өткендігі белгілі. Елге жасалған зорлық-зомбылықты көріп өскен Сыпатай халықты Қоқан езгісінен азат етуді өмірінің басты мұратына айналдырады.

Ол атқа мініп, қол жинап, елді қырғидай шолып, салық жинауға келген Қоқан ханының жасауылдарын қуып шығады. Осы кезеңде оның ұйымдастырушылық қабілеті айқын көрініп, ерлік істерімен ел құрметіне бөленеді.

Арқадан ығысқан Кенесары ханның оңтүстікке келіп, Қоқан мен Хиуа бекіністеріне шабуыл жасағаны туралы хабар елді рухтандырады. Осы серпіліске үн қосқан азаматтарды бастап, Сыпатай да көтеріліске шығып, кейін Кенесарының қатарына қосылады және оның сенімді батырларының біріне айналады.

Алайда Кенесары қырғыздарға қарсы соғыс ашпақ болғанда, Сыпатай одан бөлініп, өз әскерін бастап кетеді. Бұл шешімнің терең себебі бар еді.

Жиырмадан енді асқан албырт шақта өз елінің жуандары ағайынды екі батырды — Андас пен Сыпатайды — сыйғызбай қуып жібергенде, олар көрші қырғыз еліне барып паналайды. Қырғыз ағайындар Қоқан шапқыншылығына қарсы тұрған екі батырға риза болып, өз ұлдарындай көріп, алдарына мал салып, үстеріне үй тігіп, қонысқа жер береді. Қалың малын төлеп, қыз алып береді.

Қырғыздың солто тайпасының манабы Қанай Сыпатайға екінші әкесіндей болып, ерекше қамқорлық көрсетеді. Сондықтан Кенесары қырғызға шабуыл жасамақ болғанда, Сыпатай не істерін білмей қатты қиналады: өзіне ізгілік жасаған, екінші отанына айналған елге шабуыл жасауға ұжданы жібермейді әрі ата жұртының ежелгі көршісі — бауырлас халықпен арадағы қатынасты бұзғысы келмейді.

Кенесары көтерілісі жеңілгеннен кейін, Сыпатай Қоқан езгісінен құтылудың бір жолы — Ресей қарамағына өз еркімен ену деп түсінеді. Ол осы ойымен орыс патшасы Александр II-ге хат жазады.

Орта Азияны жаулап алуға ұмтылған патша өкіметі кідірмей, 1863 жылы Верный қаласындағы полковник Черняевқа Қоқан хандығына қарсы жорыққа дайындалуға бұйрық береді. Бұл жорыққа Сыпатайдың балалары қатысады. Патша үкіметі Сыпатайдың еңбегін жоғары бағалап, оған шен және бағалы сыйлықтар ұсынады.

Сыпатай 85 жыл ғұмыр кешті. Саналы өмірінің алпыс жылға жуығын күрес-тартысқа арнап, шапқыншылық күндері ерлігін, бейбіт күндері мәмілегерлігі мен әділдігін танытты. Ол халқының мүддесіне қалтқысыз қызмет еткен, ел есінде қалған ірі тұлғалардың бірі.