Жаңа замандағы саяси ой
XVII ғасыр: Еуропада жаңа саяси ойдың қалыптасуы
Жаңа замандағы саяси ойдың өрістеуіне XVII ғасырдағы буржуазиялық революциялар ерекше ықпал етті. Еуропа ауқымындағы алғашқы ірі серпіліс Англияда болды: ол феодализмге күйрете соққы беріп, капиталистік қатынастардың жедел дамуына жол ашты.
Томас Гоббс (1588–1679)
Гоббстың ойынша, мемлекет қоғамдық келісім негізінде пайда болып, ең әуелі жалпыға ортақ бейбіт өмір мен қауіпсіздікті қамтамасыз етуге қызмет етеді. Қоғамдық келісім бойынша адамдар өз тілегі мен еркін біршама шектеп, билікті патшаға не мемлекет органдарына береді. Ол монархиялық мемлекет үлгісін құптады.
Идеяның түйіні
- Мемлекеттің негізгі міндеті — тәртіп пен қауіпсіздікті сақтау.
- Жеке құқықтардың бір бөлігі ортақ игілік үшін өкіметке беріледі.
- Тұрақтылыққа ұмтылыс монархиялық модельді негіздеуге әкеледі.
Француз ойшылдары: бостандық, заң және қоғам
Шарль Луи Монтескье (1689–1775)
Монтескье әр халықтың адамгершілік болмысын, заңдарының ерекшелігін және қоғам дамуын географиялық ортамен (ауа райы, топырақ, жер бедері, аумақ көлемі және т.б.) байланыстырды. Оның түсінігінше, бостандық — заң рұқсат еткенді істеу. Саяси бостандық экономиканың, өндірістің және сауданың дамуына ықпал етеді.
Қорғалуы тиіс еркіндіктер
- Сөз бостандығы
- Баспасөз бостандығы
- Ұждан бостандығы
Тұрақтылық тетігі
Бостандықты баянды ету және төңкерістерге жол бермеу үшін билікті заң шығарушы, атқарушы және сот билігіне бөлу қажет.
Сонымен бірге ол мемлекеттің азаматтарды өмірге қажетті қаражаттармен қамтамасыз етуге міндетті екенін атап өтті.
Жан-Жак Руссо (1712–1778)
Руссо ұсақ буржуазия мен шаруалардың мүддесін қорғап, еркіндік пен теңдікті ең жоғарғы игілік деп санады. Оның пайымдауынша, еркіндіктің кепілі — теңдік; ал теңдік тек саясатта ғана емес, мүлікте де көрінуі тиіс. Мемлекет шамадан тыс байлық пен кедейлікке жол бермей, адамдар арасындағы теңдікті сақтауы қажет.
Халық билігі туралы ұсыныстары
- Тікелей халық билігі — негізгі ұстаным.
- Ел аумағы үлкен болса, өкілдік қолданылуы мүмкін, бірақ депутат халықтың қызметшісі болуы керек.
- Үкіметтің халық алдында есеп беруі үшін халық жиналысын ұдайы өткізу қажет.
АҚШ тәуелсіздігі және халық егемендігі идеясы
Жаңа заман саяси ойында Америка Құрама Штаттарындағы тәуелсіздік үшін күрес кезеңіндегі ілім ерекше орын алады. XVII–XVIII ғасырларда Солтүстік Американың Атлант жағалауы Британия отарларына айналып, колониялар метрополияға толық тәуелді болды. 1775–1783 жылдары Америка халқының ағылшындарға қарсы тәуелсіздік үшін соғысы жүрді; бұл қиян-кескі таптық күрес идеологияда да айқын көрініс тапты.
Томас Джефферсон (1743–1826)
Американың демократия жолындағы азаттық күресі Томас Джефферсон есімімен тығыз байланысты. Ол 1776 жылы қабылданған АҚШ-тың Тәуелсіздік декларациясының негізгі мәтінін жазды. Джефферсонның ойынша, мемлекеттік өкіметті құру және оны бақылау құқынан ешкім шеттетілмеуі керек. Егер өкімет халықтың құқын қорласа, халық оны ауыстырып, өз қалауына сай өзгерте алады.
Ол халық егемендігін қолдап, қатыгез билеушіге қарсы көтеріліс жасау құқы бар екенін дәлелдеуге тырысты. Декларацияда табиғи құқықтардың мемлекет белгілеген заңдардан жоғары тұруы қажеттігі айтылады: жаратушы адамдарды тең етіп жаратып, олардың өмір сүруге, бостандыққа және бақытқа ұмтылуға құқы бар делінеді.
Саяси спектр
Алдыңғы қатарлы саяси пікірді Т. Джефферсон мен Т. Пейн жақтаса, ірі буржуазияның саяси көзқарасын А. Гамильтон қорғады.
Томас Пейн (1737–1809)
Томас Пейн тәуелсіздік үшін күресте батыл идеяларымен танылды: ол Америка халқын азаттық күреске және отаршылдықтан бөлініп шығуға шақырды. Табиғи құқықтарға еркіндік, теңдік, сөз және баспасөз бостандығы, діни сенім бостандығы, сондай-ақ рақат пен бақытқа ұмтылу секілді құқықтарды жатқызды.
Пейн алғашқылардың бірі болып қоғам мен мемлекетті ажыратып көрсетті: мемлекетті қоғам тудырады, ал үкіметтің мақсаты — қауіпсіздік пен бостандықты қамтамасыз ету. Оның саяси мұраты — жалпыға бірдей сайлау құқы бар, тең өкілдікті демократиялық республика.
Бейбітшілік туралы
Пейн соғысқа қарсы болып, бейбітшілікке шақырды. Бейбітшілікті сақтай алмайтын үкімет құлатылуы тиіс деп білді.
Ерекше шарт
Сонымен бірге ол әділетті соғысты — азаттық үшін күресті — қолдады.
Тәуелсіздік декларациясының негізгі қағидалары
- Барлық адамдардың жаратылысынан өмір сүруге, бостандыққа, меншікке, бақытқа және қауіпсіздікке құқы бар.
- Халық — өкіметтің қайнар көзі; егемендік соған тән, ал үкімет — халықтың қызметшісі.
- Мемлекеттік билік халықтың пайдасына жұмыс істеуі керек; олай болмаған жағдайда халық өзіне ұнамайтын үкіметті жоюға ерікті.
- Билік заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөлінуі тиіс.
Кант: мораль, құқық және мәңгі бейбітшілік
Иммануил Кант (1724–1804)
Жаңа замандағы саяси санада елеулі із қалдырған ойшылдардың бірі — неміс классикалық философиясының негізін салушы Иммануил Кант. Оның саяси пікірлері “Космополиттік көзқарас жөніндегі жалпы тарихтың идеялары” және “Мәңгі бейбітшілікке” еңбектерінде баяндалған.
Әлеуметтік қағидалары
- Әрбір адам — ар-намыстың және шексіз құндылықтың иесі.
- Қандай мақсат көзделсе де, адам оны жүзеге асыру жолында жай құралға айналмауы тиіс.
- Іс-әрекет өнегелік заңды басшылыққа алуы керек (категориялық императив).
Соғыс және халықаралық қатынас
Кант басқыншылық пен тонаушылық соғысты және оған дайындықты әшкереледі. Ол мемлекеттер арасындағы өзара пайдалы халықаралық сауда мен қарым-қатынасты бейбітшілікті орнату мен сақтаудың маңызды құралы деп білді.
XVIII ғасырдың соңы – XIX ғасырдың бірінші жартысы: либерализм және әлеуметтік сын
XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың бірінші жартысында Батыс Еуропада капиталистік мәдениет екі ірі қозғаушы күштің ықпалымен дамыды: біріншісі — капиталистік қатынастарға жол ашқан Ұлы Француз революциясы; екіншісі — алдымен Англияда, кейін Францияда және өзге елдерде болған өнеркәсіптік өзгерістер, яғни ірі машиналы индустрияның мануфактуралық өндірісті алмастыруы. Нәтижесінде жаңа қоғамдық құрылыс қалыптасты.
Либерализмнің өрлеуі
Өсіп келе жатқан буржуазия еркіндікке, жылдам дамуға және заңдылыққа ұмтылды. Сондықтан бұл кезеңдегі буржуазиялық саяси идеологияның негізгі бағыты либерализм болды (латынның liber — “ерікті, азат” сөзінен).
Дегенмен капиталистер мен пролетариат арасындағы таптық күрес күшейген сайын кертартпалық көзқарастар да бой көрсете бастады.
Утопиялық социализм: алғашқы үміт
Пролетариат күресінің алғашқы кезеңінде үміт Сен-Симон мен Оуэн секілді утопиялық социалистердің іліміне артылды. Олар буржуазия орнатқан тәртіптерді қатал сынға алып, жұмысшы табының ауыр тұрмысын нақты сипаттады.
Утопиялық социалистердің ұсыныстары мен шектеулері
Озық идеялар
- Сен-Симон: әркім қабілетіне қарай еңбек етіп, еңбегіне қарай ақы алатын қоғамдық құрылым мүмкін деген ой айтты.
- Фурье: еңбекті “қарғыс” емес, адам үшін рақатқа айналуы тиіс құбылыс ретінде қарастырды; еңбек ету құқығын алдыңғы орынға қойды.
- Оуэн: өнеркәсіп революциясының маңызын жоғары бағалап, қала мен ауыл, дене және ой еңбегі арасындағы қайшылықты азайтуды ұсынды.
- Материалдық игіліктерді әділ бөлу мәселесіне ерекше мән берді.
Кемшіліктері
- Қоғамдық дамудың заңдылықтарын толық түсіндіре алмады.
- Қоғамдық өмірді қайта құрудың шынайы, практикалық жолдарын нақтылай алмады.
- Жұмысшы табын көбіне тек жапа шегуші әлеуметтік топ ретінде сипаттады.