Қазақша рефераттар

Инфляцияның мәні, туу себептері. туралы

Инфляцияның мәні және пайда болу себептері

Қазіргі кезеңдегі ауқымды өзгерістер қоғам өмірінің барлық саласын қамтып отыр. Осындай жағдайда экономика мен экономикалық теория қоғам дамуын айқындайтын негізгі қозғаушы күштердің біріне айналды. Экономикалық құрылым күрделі: ол эволюциялық жолмен дамып, түсіндіру тәсілдерін толықтырып, жаңа болжамдар мен ұстанымдар қалыптастырады.

Экономика баға, табыс, жұмыссыздық сияқты құбылыстардың өзгерістерімен тығыз байланысты. Бүгінде экономикалық талдау, бір жағынан, өндіріс, инфляция және табыстар қозғалысын түсіндіру үшін; екінші жағынан, экономикалық тәртіп пен саясатты негіздеу үшін қолданылады. Экономиканы шартты түрде макроэкономика және микроэкономика деп екі салада қарастырамыз; екеуі өзара ажырамас байланыста. Макроэкономиканың ең күрделі мәселелерінің бірі — инфляция.

Тарихи мысалдар: инфляция жаңа құбылыс емес

Инфляция адамзат тарихында бұрыннан белгілі. Мысалы, 1775–1783 жылдары Солтүстік Америкадағы тәуелсіздік соғысы доллардың құнсыздануына алып келді. Францияда 1789–1794 жылдардағы революция кезеңінде енгізілген қағаз ақша шамамен 7 жыл ішінде 883 есе құнсызданған.

«Инфляция» термині ақша айналысына қатысты алғаш рет АҚШ-та Азамат соғысы кезінде (1861–1865) кең қолданылды: ақша орнына жүрген күміс міндеттемелердің (көлемі шамамен 450 млн доллар) шығарылуына байланысты олардың төлем қабілеті екі жыл ішінде 60%-ға дейін төмендеді.

Инфляцияның анықтамасы

Инфляция (лат. inflatio) — қағаз ақшаның құнсыздануымен байланысты әлеуметтік-экономикалық құбылыстардың жиынтығы. Қарапайым тілмен айтқанда, айналыстағы ақша көлемі тауарлар мен қызметтер көлемінен артып кеткенде, тауармен қамтамасыз етілмеген ақша пайда болады, бұл бағаның жалпы деңгейінің өсуіне әкеледі.

Мысал: егер экономикаға 10 млрд «алтын доллар» баламасы жеткілікті болса, бірақ 20 млрд қағаз доллар шығарылса, онда қағаз доллардың сатып алу қабілеті шамамен екі есе төмендеуі мүмкін.

Инфляцияның туу себептері

Инфляциялық ахуал көптеген факторлардың әсерінен қалыптасады. Оларды шартты түрде екі топқа бөлуге болады: ақша айналымымен тікелей байланысты және жанама байланысты себептер.

1) Ақша айналымымен тікелей байланысты себептер

  • Бюджет тапшылығын жабу үшін тауарлық ресурстармен қамтамасыз етілмеген қолма-қол ақшаны шамадан тыс шығару.
  • Қолма-қол емес ақша эмиссиясымен байланысты шаруашылыққа шамадан тыс несие беру.
  • Ұлттық валютаның бағамын белгілі бір деңгейде ұстау үшін Ұлттық банктің еркін айырбасталымды шетел валюталарын сатып алуы немесе сатуы.

2) Ақша айналымымен жанама байланысты себептер

  • Шаруашылықтың үйлесімді дамуының бұзылуы.
  • Шығынды экономикалық тетік (ресурстардың тиімсіз жұмсалуы).
  • Салық саясаты.
  • Баға саясаты.
  • Мемлекеттің сыртқы экономикалық қызметі.

Неліктен «жанама» факторлар да инфляцияға әсер етеді?

Бұл себептер бастапқыда инфляциямен тікелей байланыссыз көрінуі мүмкін, бірақ олардың әрқайсысы айналымдағы ақша массасының нақты тауар айналымына қатынасын өзгертеді. Мысалы, шамадан тыс жоғары салық өндіріс пен тауар айналымының өсуін ынталандырмайды; инвестициялық белсенділік төмендейді. Нәтижесінде өндіріс көлемі азайып, айналымда артық ақша пайда болып, инфляциялық қысым күшеюі мүмкін.

Инфляцияның әлеуметтік-экономикалық салдары

Халықтың әл-ауқаты

Баға бірнеше есе өскенде, ал жалақы соған ілесе көтерілмесе, нақты табыс төмендейді. Ақшаның құнсыздануы тұрмыс деңгейінің құлдырауына әкеледі.

Өндіріс және ынталандыру

Инфляция жоғарылаған сайын еңбекке деген ынта әлсіреуі мүмкін, жоспарлау қиындайды, шығын мен баға белгілеу тұрақсызданады.

Тапшылық тәуекелі

Инфляция тауар тапшылығын күшейтіп, кей жағдайда азық-түлікті нормамен бөлу сияқты әкімшілік шараларға итермелеуі мүмкін.

Девальвация және ревальвация

Девальвация

Девальвация — ұлттық ақшаның ресми құнының төмендеуі. Ол әртүрлі тәсілмен жүзеге асуы мүмкін:

  • Ашық девальвация: құны төмендеген ақшаны айналыстан шығарып, оның орнына толық құнды кредит билеттерін шығару.
  • Бүркемелі девальвация: ақша реформасы арқылы айналыстағы қағаз ақшаның ресми құнын төмендету.
  • Ұлттық валютаның алтындық мазмұнын кеміту және шетел валюталарына қатысты бағамын төмендету.

Ревальвация

Ревальвация — ақша бағамының көтерілуі, яғни алтынға немесе шетел валютасына қатысты мемлекеттік қағаз ақшаның курсының өсуі. Ол ақшаны тұрақтандырудың және бағаның инфляциялық өсуіне қарсы ықпал етудің бір әдісі ретінде қарастырылады.

Инфляция түрлері

Шетелдік экономикалық әдебиеттерде инфляция көбіне өсу қарқынына қарай үш түрге бөлінеді:

Баяу (сұлама) инфляция

Баға баяу өседі (әдетте жылына 10%-дан төмен), ақша жалпы алғанда өз құнын сақтайды. Мұндай жағдайда халық пен мемлекет төтенше қысымға бірден тап болмайды.

Қарқынды инфляция

Баға жылына шамамен 10–20%-дан 200%-ға дейін өсуі мүмкін. Жалақының өсуі бағаны одан әрі итермелеп, «инфляциялық шиыршықты» күшейтеді.

Ұшқыр инфляция

Ақша массасы мен баға «астрономиялық» қарқынмен өседі (1000%-дан жоғары). Баға мен жалақы арасындағы алшақтық ұлғайып, тұрмыс жағдайы күрт қиындайды.

Ашық және басылыңқы инфляция

Ашық инфляция

Еркін баға белгілеу тән экономикада ашық инфляция бағаның тауарлар мен қызметтер бойынша ұзақ мерзім бойы өсуі түрінде байқалады. Кейбір тауар нарықтарында бағаның уақытша төмендеуі немесе өсудің баяулауы мүмкін, алайда жалпы үрдіс сақталады.

Ашық инфляция нарық механизмін едәуір бұрмалағанымен, оны толық істен шығара бермейді.

Басылыңқы (жасырын) инфляция

Басылыңқы инфляция (жасырын инфляция) реттелмелі бағалар қолданылатын экономикаға тән. Ол көбіне тауар тапшылығы арқылы көрінеді: баға ресми түрде шектелгенімен, тапшылық, сапаның төмендеуі немесе «көлеңкелі» баға сияқты құбылыстар пайда болуы мүмкін.