Мемлекеттік емес ұйымдар

Қазақстанда нарықтық реформалар басталғаннан бері шағын кәсіпкерлік экономиканың дербес саласы ретінде қалыптасып, біртіндеп дами бастады. Ол өз құқықтарын, мүмкіндіктері мен қажеттіліктерін жария түрде қорғап, заңды мәртебеге ие болды. Соған қарамастан, шағын кәсіпкерліктің қоғамның экономикалық және әлеуметтік өміріне ықпалы әлі де жеткілікті деңгейге жетпегенін мойындау керек.

Атқарушы және заң шығару билігінің өкілдері, түрлі деңгейдегі саясаткерлер шағын кәсіпкерліктің экономиканы дамытудағы маңызын мойындайды. Осы секторды қолдау үшін саясат пен құралдар қайта қаралып, заңдар қабылданып, бағдарламалар бекітілуде. Алайда бастапқы кезеңде пайда болған бірқатар түйткілдер бүгінге дейін толық шешімін тапқан жоқ.

Шағын кәсіпкерліктің дамуын тежейтін негізгі мәселелер

Әкімшілік кедергілер

Рәсімдердің күрделілігі, тексерулердің көптігі, артық талаптар.
Қолдау инфрақұрылымындағы олқылықтар

Кеңес беру, сервистік қолдау, өңірлік институттардың жеткіліксіз дамуы.
Қаржыландырудың жетілмегендігі

Несиеге қолжетімділіктің шектеулі болуы, кепіл талаптары, мөлшерлемелер.
Ақпарат тапшылығы

Нарық, бағдарламалар, құқықтық өзгерістер туралы дер кезінде мәліметтің аздығы.
Білім мен құзыреттіліктің төмендігі

Қаржы, басқару, құқық, маркетинг бағыттарындағы тәжірибенің жеткіліксіздігі.

Бұл мәселелерді шешу үшін мемлекеттік қолдаумен қатар, экономикалық және әкімшілік саясатқа ықпал ете алатын мемлекеттік емес ұйымдарды (МЕҰ) құру және күшейту маңызды.

Мемлекеттік емес ұйымдар: мәні және кәсіпкерлікті қолдаудағы орны

Мемлекеттік емес ұйымдар (МЕҰ) — заңға қайшы келмейтін ортақ мүдделерге қол жеткізу үшін Қазақстан азаматтары ерікті негізде құратын коммерциялық емес ұйымдар. Азаматтық қоғамды дамыту және әлеуметтік мәселелерді шешу барысында МЕҰ мемлекет пен азаматтардың арасындағы делдал ретінде әрекет етіп, қоғамдық қатынастарды реттеудің маңызды тетіктерінің бірі бола алады.

Кәсіпкерлікті қолдау саласында МЕҰ қалай құрылады?

Қоғамдық бірлестік

Азаматтардың ерікті түрде бірігуі нәтижесінде құрылады. Мақсаты — азаматтардың мүдделерін қорғау және саяси, экономикалық, әлеуметтік, мәдени құқықтарын іске асыру.

Қор

Азаматтар мен заңды тұлғалардың жеке мүлкін ерікті түрде енгізуі негізінде құрылады. Әлеуметтік маңызы бар жобаларды, қолдауды және даму бастамаларын қаржыландыруға бағытталуы мүмкін.

Қауымдастық (одақ)

Коммерциялық ұйымдар кәсіпкерлік қызметті үйлестіру, ортақ мүліктік және өзге де мүдделерді қорғау мен ұсыну үшін келісімшарт негізінде бірлесіп құра алады.

Бизнес-қауымдастықтардың негізгі функциялары

Ұжымдық ұстаным қалыптастыру: мемлекеттік саясат мәселелері бойынша мүшелердің ортақ позициясын білдіру және мемлекеттік шешімдерді іске асыруға қатысу.
Іскерлік байланыстарды дамыту: дөңгелек үстелдер, семинарлар ұйымдастыру, тәжірибе алмасу.
Секторлық/өңірлік үйлестіру: белгілі бір салада немесе аймақта кәсіпкерлік қызметті координациялау.

Сыртқы экономикалық байланыстар: серіктестер іздеу, халықаралық қатынастарды кеңейтуге жәрдем.
Ақпараттық қолдау: нарық туралы деректер, құқықтық түсіндіру, мүмкіндіктер туралы хабардар ету.
Мүшелік тәртібі: әдетте кіріс жарнасын төлеу және басқарма атына өтініш беру жеткілікті; кей жағдайда мүшелердің ұсынымы сұралуы мүмкін.

Қазақстандағы бизнес-қауымдастықтарға қысқаша шолу

«Атамекен» — жұмыс берушілер және кәсіпкерлердің жалпыұлттық одағы

Мақсаты — отандық бизнес мәселелерін шешу үшін мемлекеттік органдармен өзара әрекеттесу, әлеуметтік-экономикалық бағдарламаларды іске асыруға және оларды әзірлеуге қатысу.
Әлеуметтік бастамаларға қатысу: халықтың әлеуметтік осал топтарын қолдау, денсаулық, білім және мемлекеттік тілдің рөлін күшейту, конфессияаралық және ұлтаралық келісімді нығайту.
Нормативтік құжаттарды жетілдіру бойынша ұсыныстар әзірлеу және түрлі деңгейдегі билік органдарына енгізу.
Кәсіпкерлікті дамыту мәселелері бойынша халықаралық және қазақстандық МЕҰ-мен байланыстарды дамыту.

Қазіргі таңда одақ құрамына экономиканың түрлі секторларында жұмыс істейтін кәсіпорындарды біріктіретін 34 ірі салалық қауымдастық кіреді (мұнай-газ, тау-кен және металлургия, сүт өнімдері өндірісі, IT-компаниялар, фермерлер, құс өсірушілер, инжиниринг және т.б.). Одақтың филиалдары республиканың барлық өңірлерінде құрылған, сондай-ақ аудан және қала деңгейінде өкілдіктерді кеңейту жұмыстары жүргізілуде.

«Қазақстан кәсіпкерлерінің форумы»

Форум заңды тұлғалардың бастамасымен еріктілік, мүшелер құқықтарының теңдігі, өзін-өзі басқару мүмкіндігі, заңдылық, есептілік және жариялылық қағидаттары негізінде жұмыс істейді. Ол кәсіпкерлікті қолдау мен дамытуға бағытталған аймақтық және салалық одақтарды, қоғамдық бірлестіктерді, қорларды және өзге ұйымдарды біріктіретін тәуелсіз коммерциялық емес құрылым ретінде қалыптасқан.

Құқық пен мүддені қорғау

Форум мүшелерінің заңды құқықтарын қорғау және өкілдік ету.

Жобаларды қолдау

Кәсіпкерлікті қолдау жобаларын әзірлеуге, іске асыруға және үйлестіруге жәрдем.

Ақпараттық-кеңестік жұмыс

Ғылыми-әдістемелік сүйемелдеу, баспа және кеңес беру қызметтерін ұйымдастыру.

Бұл — республикадағы танымал әрі белсенді қоғамдық бірлестіктердің бірі. Бірлестік ірі кездесулер мен форумдарды өткізу арқылы кәсіпкерлер, қоғамдық ұйымдар, мемлекеттік органдар, министрліктер мен ведомстволар басшыларымен жүйелі диалог қалыптастырды. Кәсіпкерлердің алғашқы форумы 1992 жылы маусым айында өтті; кейін бірнеше мәрте ұйымдастырылып, 1998 жылы құрылымын күшейтіп, қоғамдық бірлестіктен заңды тұлғалар бірлестігіне ауысты.

Мәлімет бойынша, форум құрамындағы кәсіпорындар саны: 120 484. Қазіргі таңда ұйымның Қазақстанның барлық өңірлерінде облыстық филиалдары бар.

Қазақстан Республикасының сауда-өнеркәсіп палаталары одағы

Одақ 2000 жылдың мамыр айында тіркелді. Бастапқы мүшелері — 10 аймақтық палата. Жарғысында шағын кәсіпкерлікті қолдау негізгі міндеттердің бірі ретінде бекітілген. Палаталар шағын бизнеске сервистік қолдау көрсету арқылы экономиканың осы секторында маңызды рөл атқаруға ұмтылады.

Палата көрсететін қызметтердің мысалдары

Мекенжайлық анықтамалық ақпарат
Статистикалық мәліметтер
Көрмелер туралы ақпарат
Тұсаукесерлерді ұйымдастыру
Нарық бойынша қысқаша шолулар
Қазақстанда және шетелде әріптес іздеу

Аймақтық палаталар және одақ қызметтері жыл сайын шағын кәсіпкерлікпен айналысатын шамамен 50 мың тұлғаға және шағын кәсіпкерлік субъектілеріне көрсетіледі. Мүшелерге бірқатар ақпарат тегін беріледі, өзге қызметтерге жеңілдіктер қарастырылған.

Кәсіпкерлердің құқықтарын қорғау: неге ұжымдық әрекет маңызды?

Кәсіпкерлердің мүдделері мен құқықтарын билік органдарында қорғау — бизнес-қауымдастықтардың негізгі қызметтерінің бірі. Көп жағдайда кәсіпкерлер дәл осы мақсатпен бірігеді: жеке кәсіпкер жалғыз өзі шағымдануға тартынуы мүмкін, өйткені бұл қосымша қиындықтарға әкеледі деп қауіптенеді. Ал тәуелсіз ұйымдар арқылы ұжымдық немесе өкілдік түрде жолданым жіберілсе, мәселені қараудың салмағы артады.

Тәжірибеден мысал (Қостанай облысы)

Қостанай облысында Кәсіпкерлік қызметке қолдау қауымдастығының директоры қала прокуратурасына шағым түсіріп, Қостанай қаласындағы уәкілетті орган қызметкерлері жеке кәсіпкерге тиесілі асхананы тексеру кезінде заң бұзушылықтарға жол бергенін көрсетті. Заңсыз әрекеттердің салдарынан асхана 7–8 сағатқа жұмысын тоқтатуға мәжбүр болды.

Прокуратура жедел түрде тексеріс жүргізіп, «Шағын кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдау туралы» және «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» заңдар аясында талаптардың бұзылғанын анықтады. Нәтижесінде тиісті органға заңсыздықтарды жою бойынша шаралар қабылдатылды. Бұл — прокуратура мен кәсіпкерлер бірлестіктерінің бірлескен жұмысының сәтті мысалдарының бірі әрі бизнес-қауымдастықтардың беделі күшейгенін көрсетеді.

Сонымен қатар, көптеген кәсіпкерлер бірлестіктері мемлекеттік органдар жанындағы сараптамалық кеңестер, комиссиялар және әртүрлі комитеттермен жүйелі жұмыс істеу тәжірибесін қалыптастырды.

Тәжірибесі қалыптасқан қазақстандық бірлестіктер

Кәсіпкерлердің Орталық Азия қауымдастығы
БҚО шағын және орта бизнес қызметкерлерінің кәсіподағы
Жиһаз және ағаш өңдеу өнеркәсібінің қауымдастығы
Кәсіпкерлердің Алматы қауымдастығы
Сүт және сүт өнімдерін өндірушілер қауымдастығы
Астана қаласы кәсіпкерлер қауымдастығы
Қарағанды облысы кәсіпкерлерінің қауымдастығы
Қазақстанның іскер әйелдері қауымдастығы