Қазақ хандығының этномемлекеттік Шекараларының кеңеюі.
Қазақ хандығының этномемлекеттік шекараларының кеңеюі (XVI–XVII ғасырлар)
XVI–XVII ғасырларда Қазақ хандығы нығайып, оның шекарасы едәуір кеңейді. Жерді біріктіру үдерісін жедел жүргізіп, ел тарихында айрықша із қалдырған хандардың бірі — Жәнібек ханның ұлы Қасым хан (1445 ж. туған). Іс жүзінде Қасым хан елді Бұрындық хан тұсында-ақ басқаруға кірісті. Қасым хан билікке келгеннен кейін мемлекет басқару тізгіні Жәнібек әулетінің қолына біржола өтті.
Қасым хан дәуірі (1511–1523): саяси және экономикалық нығаю
Қасым хан тұсында хандықтың саяси және экономикалық ахуалы жан-жақты күшейді. Ол феодал ақсүйектердің қарсылығын тежеп, әскери күшті нығайтты және өз билігіндегі аумақтарды кеңейтті.
Осы кезеңде қазақ халқы бүгінгі қонысының негізгі аймақтарын біріктірді. Хандық шекарасы батыста Жайық өзеніне дейін жетті. Оңтүстік-батыста Сырдарияның оң жағалауындағы бірқатар қалалар қосылды. Солтүстікте Қасым ханға қараған қазақтардың жайлау-қоныстары Ұлытаудан асып, кеңейе түсті. Оңтүстік-шығыста Жетісудың көп бөлігі — Шу, Талас, Қаратал, Іле өңірлері хандық ықпалына өтті.
Сыртқы байланыстар: сауда, елшілік және Мәскеумен қатынас
Қасым хан тұсында Орта Азия, Еділ бойы және Сібірмен сауда-елшілік қатынастар жанданды. Орыс мемлекетімен де байланыс орнап, Қазақ хандығымен елшілік қатынас жасаған алғашқы мемлекеттердің бірі — ұлы князь III Василий (1505–1533) билік еткен Мәскеу мемлекеті болды.
Дәл осы тұста қазақтар дербес халық ретінде Батыс Еуропаға да мәлім бола бастады.
Құқықтық жүйе: «Қасым ханның қасқа жолы»
Қасым хан қазақтың алғашқы заңдарының бірі — «Қасым ханның қасқа жолын» қалыптастырды. Бұл заң қазақ қоғамында бұрыннан орныққан әдет-ғұрып қағидаларына сүйеніп жасалды.
Ол сол кезеңдегі мұсылман елдерінде кең қолданылған шариғат нормаларынан өзгеше болып, көшпелі өмір салтына бейімделген байырғы құқықтық жүйе еді. Сондықтан да заң Қасым ханның атымен байланыстырылып, «Қасым ханның қасқа жолы» деп аталды.
Мәуереннахрдағы Шайбани әулетімен шиеленіс
Қазақ хандығының күшеюі мен аумағының кеңеюі Орта Азияда Мәуереннахрды билеген Шайбани әулетін алаңдатты. Олар қазақтардың Мәуереннахрға басып кіруінен қауіптеніп, жергілікті халықтың Шайбани билеушілеріне наразылығын пайдаланып, билікті тартып алуы мүмкін деп сезіктенді.
Мәуереннахр билеушісі Мұхаммед Шайбани қазақтарды әлсірету үшін алдымен экономикалық қысым саясатын жүргізді: өз иелігіндегі халыққа қазақ саудагерлерімен сауда жасауға тыйым салып, Мәуереннахрға келген қазақ саудагерлерін тонауға бұйрық берді.
Шайбани жорықтары және қазақтардың қарсы әрекеті (1503–1510)
1503–1504
Мұхаммед Шайбани қалың қолмен Түркістан аймағына жорық жасап, солтүстік шекарасына дейін жетіп, жергілікті халықты тонап, талан-таражға салды.
1505–1506
Мыңдаған әскермен қайта жорыққа шығып, Түркістан арқылы Қазақ хандығының жеріне өтті. Сығнақты айналып өтіп, Сыр бойындағы қазақтардың қысқы қоныстарының орталығы Қара-Абдалға дейін жетті. Бұл жолы да қазақ ауылдары ойрандалып, мал-мүлік тоналды. Әсіресе Жәнібек ханның баласы Жаныш сұлтанның ұлысы қатты зардап шекті.
1508
Кек алу мақсатымен Жаныш сұлтанның баласы Ахмет 50 мың жасақ жинап, Мәуереннахрға қарсы жорық ұйымдастырды. Самарқан мен Бұхараға шабуыл жасап, төңірегіндегі қыстақтарды ойрандады.
1509
Мұхаммед Шайбани үшінші рет жорыққа шығып, Аркөк, Үзгент және Ясы (Түркістан) қалалары арқылы өтіп, Қара-Абдалға қайта жетті. Осы шайқастарда Ахмет қаза тапты. Жеңіліске ұшыраған қазақ жасақтары Бұрындық ханның Дешті-Қыпшақтағы ордасына шегінді. Шайбани әскері бейбіт халықты аяусыз тонап, кері қайтты.
1510
Мұхаммед Шайбани Сыр бойындағы ірі қала Сығнаққа қайта келді. Бұл кезде қазақ әскерінің басты қолбасшысы Қасым сұлтан еді. Шайбани Сығнақ маңына қоныстанып, баласы Темір мен немере інісі Ұбайдолла бастаған әскерді Қасым сұлтанның ордасы орналасқан Ұлытауға аттандырды.
Ұлытауда өзбектер Қасым ханның жоқтығын пайдаланып, оның ордасын шапты. Бұл хабарды естіген Қасым хан өзбектерге қарсы Мойынсыз-Хасан бастаған көп жасақты жіберді. Шайқас кезінде өзбектер тегеурінді қарсылық көрсете алмай, қашуға мәжбүр болды. Қазақ жасақтары оларды өкшелей қуып, қару-жарақтары мен көптеген адамдарынан айырған өзбектер Самарқандағы ордасына әрең жетті.
Осы жеңілістің нәтижесінде Түркістан қалаларының басым бөлігі Қазақ хандығының қолына өтті. Қасым хан бұрынғы Дешті-Қыпшақ аумағында, кең байтақ далалық кеңістікте өз үстемдігін одан әрі нығайтты.
Батысқа қарай кеңею: Ноғай Ордасы дағдарысы және Жайыққа дейінгі шекара
Бұл кезеңде Моғолстан ханы Жүністің ұрпақтары арасындағы алауыздық пен ішкі феодалдық тартыстар күшейіп, моғол мемлекеті ыдырай түсті. Осындай жағдайда батыстан Қасым ханның қол астына Ноғай Ордасындағы дағдарыстан ығысқан қазақ ру-тайпалары көшіп келді.
Соның нәтижесінде хандықтың шекарасы Жайық өзеніне дейін кеңейді.