Дивиденттер есебі

Дивидендтерді есептеу және төлеу тәртібі

Кәсіпорынның акционерлері өздеріне тиесілі акциялар бойынша дивиденд алуға құқылы. Дивидендтерді есептеу мен төлеу кезінде бухгалтерлік жазбалар нақты жағдайға байланысты әртүрлі шоттар корреспонденциясымен рәсімделеді.

Түйін

Дивиденд: есептеу → салық → төлем

1) Акционерлерге дивидендтерді есептеу

Дивидендтер есептелген кезде төмендегі жазу қолданылады:

Дт: № 5410, № 5510 — «Есепті жылдың бөлінбеген табысы (жабылмаған залалы) және жиынтық табыс (залал)»
Кт: № 3030 — «Акциялар бойынша есеп айырысулар»

№ 5510 шоты кепілдігі бар дивидендтерді (мысалы, артықшылықты акциялар бойынша) төлеуге таза табыс жеткіліксіз болған жағдайда қолданылады.

2) Акционерлер — қоғам қызметкерлері болғанда

Егер акционерлер ретінде қоғам қызметкерлері танылса, дивидендтерді есептеу төмендегі проводкамен көрсетіледі:

Дт: № 5410 — «Жиынтық табыс (залал)»
Кт: № 3350 — «Персоналмен еңбек ақы бойынша есеп айырысулар»

Дивидендтер төлем көзінен салық салынатындықтан, төлеуге жататын сома — есептелген дивидендтен ұсталған салықты шегергеннен кейінгі сома.

3) Ұсталған салықты көрсету

Ұсталатын салық сомасына төмендегі жазу жасалады:

Дт: № 3030, № 3350 — «Акциялар және еңбек ақы бойынша есеп айырысулар»
Кт: № 3190 — «Бюджетпен есеп айырысулар» (бағалы қағаздар бойынша табыстарға салықтар субшоты)

4) Дивидендті төлеу

Төленетін ақша сомасына:

Дт: № 3030, № 3350 — «Акциялар және еңбек ақы бойынша есеп айырысулар»
Кт: № 1010, № 1040 — «Есеп айырысу шоты және кассадағы ақшалар»

Жай акциялар бойынша дивидендтерді төлеу кей жағдайларда купондарды кесіп алу және табыс алушының оны нақты көрсетуі арқылы жүргізіледі. Бұл тәсіл төлем мерзімін ұзартады.

5) Дивиденд төлеуді банк арқылы ұйымдастыру

Акционерлік қоғам дивиденд төлеуді банкке тапсыра алады. Бұл жағдайда акционерлерге тиесілі қаражат банктегі жеке шотқа аударылып, № 1060 «Банктердегі арнаулы шоттардағы ақшалар» шотында есепке алынады:

Қаражатты арнаулы шотқа аудару

Дт: № 1060 — «Банктердегі арнаулы шоттардағы ақшалар»
Кт: № 1010, № 1040 — «Есеп айырысу шоты және кассадағы ақшалар»

Банк растауынан кейін төлемді жабу

Дт: № 3030, № 3350 — «Акциялар және еңбек ақы бойынша есеп айырысулар»
Кт: № 1060 — «Банктердегі арнаулы шоттардағы ақшалар»

Банктің қызметтері үшін:

Дт: № 7210 — «Жалпы және әкімшілік шығыстар»
Кт: № 1060 — «Арнаулы шоттардағы ақшалар»

Қор нарығы: акциялармен операциялардың есебі

Әртүрлі субъектілер шығарған акциялар, облигациялар және өзге бағалы қағаздарға салынған қаржылық инвестицияларды есепке алу үшін Типтік шоттар жоспарында № 1100–1150 «Қаржылық инвестициялар» шоттары қолданылады.

Бағалы қағаздардың бағалары (тәжірибеде қолданылатын түрлері)

Номиналды баға — бағалы қағаздың өзінде көрсетіледі; табысты есептеу мен бағамды анықтаудың негізі.
Эмиссиялық баға — акцияның бастапқы нарықта (алғашқы орналастыруда) сатылатын бағасы.
Нарықтық баға — қор биржасында және биржадан тыс айналымда котировкаланатын баға.
Баланстық баға — эмитенттің қаржылық жағдайын талдау барысында айқындалып қолданылатын баға.

Акцияларды бастапқы тану: нақты шығындар

Акциялар сатып алуға жұмсалған нақты шығындар сомасымен бағаланады. Негізгі құрамдас бөлік — сатып алу бағасы (номинал және эмитентке төленген сыйақы немесе эмитент берген жеңілдік).

Қосымша шығындардың мысалдары

Инвестициялық кеңесшінің қызметтері
Қаржылық брокерге төленетін сыйақы
Бағалы қағаздармен операцияларға байланысты салықтар

Сатып алу туралы мәліметтерді жеке операциялық шотта жинақтау тиімді. Практикада бұл үшін № 2930 «Аяқталмаған құрылыс» шоты қолданылуы мүмкін. Кейін жинақталған бастапқы құн № 1100–1150 «Қаржылық инвестициялар» шоттарына көшіріледі.

Акцияларды сатып алу: төлем тәсілдері және проводкалар

А) Ақшамен (теңге/валюта) төлеу

Дт: № 1100, № 1150 — «Қаржылық инвестициялар»
Кт: № 1040, № 1050 — «Валюталық және есеп айырысу шоттарындағы ақшалар»

Ә) Мүлік беру арқылы төлеу

1) Сатып алу құнына

Дт: № 1100, № 1150 — «Қаржылық инвестициялар»
Кт: № 6210 — «Негізгі құралдардың есептен шығуынан түскен табыс»

2) Өткізілетін мүліктің баланстық құнына

Дт: № 7410 — «Негізгі құралдардың есептен шығуы бойынша шығыстар»
Кт: № 2400, № 2410 — «Негізгі құралдар»

Маңызды талап: қоғам тіркелгеннен кейін алғашқы 30 күн ішінде инвестор сатып алған акциялардың кемінде 50%-ын төлеуі тиіс.

Бөлшектеп төлеу: 1-нұсқа (толық жауапкершілік және дивидендке құқық)

Ақшасы толық төленбеген акциялар бойынша кәсіпорын дивиденд алуға құқылы және толық жауапты болса, баланстың активінде акциялардың толық құны, ал пассивінде жабылмаған сома кредиторлық қарыз ретінде көрсетіледі.

Дт: № 1100 — «Акциялар»
Дт: № 1010–1040 — нақты аударылған сомаға
Кт: № 4140 — «Кредиторлық қарыздар» (сатып алынатын акциялар үшін есеп айырысулар субшоты)

Бөлшектеп төлеу: 2-нұсқа (төленген сома — дебиторлық берешек ретінде)

Басқа жағдайда төленген сомалар баланстың активінде дебиторлармен есеп айырысу бабы бойынша көрсетіледі:

Дт: № 4140 — «Кредиторлық қарыздар» (сатып алынатын акциялар үшін есеп айырысулар субшоты)
Кт: № 1010–1040 — «Есеп айырысу шоты және кассадағы қолма-қол ақшалар»

Акцияларды сақтау және алынған дивидендтер

Кассалық сақтау және реестр

Кассада сақталатын барлық акциялар тиісті реестрде (кітапта) тізімделуі тиіс. Реестр екі дана болып жасалады: бірі — кассирге, екіншісі — бухгалтерге. Жазбалар әрбір акция бойынша жүргізіледі.

Сатып алынған акциялар бойынша дивиденд кірісі

Кәсіпорын сатып алған акциялар бойынша алынған дивидендтер негізгі емес қызметтен түскен табыс болып саналады:

Дт: № 1220–1230 — «Еншілес (бағынышты) ұйымдардың дебиторлық қарыздары»
Кт: № 6120 — «Акциялар бойынша дивидендтер»

Егер дивидендтер акционерлік қоғамның өнімдері (жұмыстары, қызметтері) түрінде алынса, есептелген дивидендтер бойынша қарыз сомалары № 1220–1230 шоттардың кредиті арқылы, ал корреспонденцияда өнімнің (жұмыстардың, қызметтердің) түрін көрсететін шоттар арқылы жабылады.

Ұсталған салық сомасына азайтылғаннан кейін инвестордың билігіне өткен қаражат:

Дт: № 1040 немесе төлемнің заттай түріне сәйкес шоттар
Кт: № 1220–1230 — «Еншілес (бағынышты) ұйымдардың дебиторлық қарыздары»

Акцияларды қайта сату және кепілдікке беру

А) Қайта сату (сатудан түсетін талап)

Дт: № 1210–1630 — «Алуға тиіс шоттар»
Кт: № 6210 — «Инвестицияларды пайдаланудан түскен табыс»

Ә) Қайта сату (баланстық құнды есептен шығару)

Дт: № 7410 — «Инвестицияларды пайдаланумен байланысты шығыстар»
Кт: № 1100 — «Акциялар»

Акцияларды кепілдікке бергенде № 1100–1150 шоттар бойынша ішкі жазу жасалып, акциялардың құны арнайы аналитикалық есепте «Кепілдікке берілген акциялар» субшотында белгіленеді. Ақпарат кепіл ұстаушылар бойынша қосымша топтастырылады. Міндеттемелер орындалған соң кері жазу жасалады.

Борыштық міндеттемелер: операциялар есебі

Борыштық бағалы қағаздардың (облигациялар, депозиттік сертификаттар, вексельдер және т.б.) есебі үшін № 1100–1150 «Қаржылық инвестициялар» синтетикалық шоттары қолданылады. Олар сатып алуға жұмсалған нақты шығындар бойынша кіріске алынады.

Номинал мен бастапқы құн айырмасы (премия/дисконт)

Борыштық міндеттемелердің номиналды құны — өте маңызды құрамдас бөлік. Егер бастапқы (баланстық) құн номиналдан жоғары болса, айырма шығыс етіледі; төмен болса — қосып есептеледі.

1 жылға дейінгі бағалы қағаздарда бұл түзету оларды балансынан есептен шығарумен бір мезгілде жасалады. 1 жылдан астам мерзімдегі облигацияларда түзету жабу (өтеп алу) мезгіліне қарай бастапқы құнды номиналға жақындату қағидасымен жүргізіледі.

Айырманы үлестеп есептеу формуласы

Бастапқы құн мен номинал арасындағы айырманың әр төлем кезеңіне келетін үлесі келесі формуламен есептелуі мүмкін:

Б = (Бқ − Н) : (М × С)

Б — айырманың бір бөлігі
Бқ — бастапқы құн (сатып алуға нақты шығындар)
Н — номиналды баға
М — облигацияның айналым мерзімі
С — жыл ішіндегі табыс төлемдерінің саны

Борыштық міндеттемелерді сатып алу: бастапқы жазулар

А) Қаражат аударылған кезде

Дт: № 3230 — «Борыштық міндеттемелермен операциялар жүргізу» (субшот)
Кт: № 1040, № 1050 — төлем түріне байланысты

Ә) Сатып алу нақтылығы расталғанда

Дт: № 1100–1150 — «Қаржылық инвестициялар»
Кт: № 3230 — тиісті субшот

Пайыздары өсу тәртібімен сатылатын облигациялар

Егер облигациялар пайыз төлеу күндерімен сәйкес келмейтін күні сатып алынса, сатушы мен сатып алушы соңғы төлем күнінен өткен кезең үшін пайыз сомасын өзара бөлуі тиіс. Кезекті төлем мерзімі келгенде алушы толық пайыздық кезең үшін сыйақыны алады.

А) Қаражат аудару (құн + есептелген пайыз бөлігі)

Дт: № 3530 — «Сатып алу құнымен операциялар жүргізу» (субшот)
Кт: № 1040, № 1050 — төлем түріне байланысты

Ә) Меншікке өту сәті (пайыз бөлігі — алдағы кезең шығысы)

Дт: № 1100–1150 — «Қаржылық инвестициялар»
Дт: № 1620 — «Алдағы кезеңдердің басқа шығыстары» (өткен кезең пайызы)
Кт: № 3530 — тиісті субшот

Кейінгі пайыздық операцияларда: толық пайыздық кезеңге тиесілі пайыз № 3530 дебетімен көрсетіліп, ал соңғы төлемнен өткен кезеңге тиесілі бөлік № 1620 кредиті арқылы жабылады.

Пайыз есептеу кезіндегі жазулар (премия/дисконт әсері)

Пайыз (табыс) алу операциялары бұрын қаралған жазуларға ұқсас. Егер бастапқы құн номиналдан жоғары болса, әр есептеу кезінде сыйақы сомасына қатысты түзету жүргізіледі; егер бастапқы құн номиналдан төмен болса, дәл осындай логикамен, бірақ кері бағытта, дисконт үлесі қосып есептеледі.

Бұл бөлімдегі нақты корреспонденциялар тәжірибеде ұйымның есеп саясатына және қолданылатын субшоттарға байланысты нақтыланады; негізгі қағида — бастапқы құнды жабу күніне номиналға жеткізу және айырманы пайыздық табыс арқылы кезең-кезеңмен тану.

Қысқа мерзімді борыштық міндеттемелерді жабу (1 жылға дейін)

Қысқа мерзімді міндеттемелер бойынша жоғарыда сипатталған жазулар оларды жабумен бір мезгілде көрсетіледі. Жабу кезіндегі үлгілік көрсету:

1) Номинал (пайыздар қарастырылса, қоса)

Дт: № 3230 — «Борыштық міндеттемелер» (субшот)
Кт: № 6210 — «Инвестицияларды пайдаланудан түскен табыс»

2) Нақты құн

Дт: № 7410 — «Инвестицияларды пайдаланумен байланысты шығыстар»
Кт: № 1100–1150 — «Қаржылық инвестициялар»

3) Дисконт (және/немесе тиесілі табыс)

Дт: № 1220–1230 — «Еншілес (бағынышты) ұйымдардың дебиторлық қарыздары»
Кт: № 6210 — «Инвестицияларды пайдаланудан түскен табыс»

4) Қаражатты алу

Дт: № 1040 — «Есеп айырысу шотындағы ақшалар»
Кт: № 3230 — «Борыштық міндеттемелер» (субшот)

Ұзақ мерзімді облигацияны сату: есептелген пайызды бағаға енгізу

Жабу мерзімі бір жылдан асатын облигация сатылғанда, пайыздық кезеңнің басталу күнінен сату күніне дейін (қоса) есептелген пайыз облигацияның сату бағасына құрамдас бөлік ретінде енгізілуі мүмкін. Бұл пайыз сомасы пайдалар мен залалдар есебіне апарылады.

Пайызды есептеу формуласы

П = (Н × Оп / 100) × (М / Ұ)

П — есептелген пайыз сомасы
Н — номиналды баға
Оп — пайыздық мөлшерлеме
М — кезең ұзақтығы (күн)
Ұ — ағымдағы пайыздық кезеңнің жалпы ұзақтығы (күн)

Сатуды көрсету кезінде, әдетте, № 1040 шоты сатудан түскен нақты сомаға дебеттеледі; № 1100–1150 шоттары облигацияның бастапқы құнына кредиттеледі; ал № 6210 шотында пайыздарды және (пайызды алып тастағандағы) сату бағасы мен бастапқы құн арасындағы айырма көрсетіледі.

Шетел валютасындағы борыштық қағаздар: бағамдық айырма

Шетел валютасындағы борыштық бағалы қағаздармен операцияларда бағамдық айырмалар пайда болуы мүмкін. Олар № 1100–1150 шоттары бойынша есепке алу күні мен есептен шығару күні арасындағы ақшалай бағалаулар айырмасынан қалыптасады.

Бағамдық айырма, әдетте, бағалы қағаз сатып алу мен сату бірдей валюталық баға бойынша жасалғанда айқынырақ көрінеді. Басқа жағдайларда айырма қайта сату нәтижесінің құрамында «сіңісіп» кетуі мүмкін.

1) Валютаға депозиттік сертификат сатып алу

Дт: № 1100–1150 — «Қаржылық инвестициялар»
Кт: № 1050 — «Ел ішіндегі валюталық шоттағы ақша»

2) Қайтару кезінде

Дт: № 1050 — «Ел ішіндегі валюталық шоттағы ақша»
Кт: № 1100–1150 — «Қаржылық инвестициялар»

3) Бағамдық айырма

Дт: № 1100–1150 — «Қаржылық инвестициялар»
Кт: № 7430 — «Бағамдық айырма бойынша шығыстар»

Конвертацияланатын облигациялар: акцияларға айырбастау

Конвертацияланатын (басқа валютаға/құнды қағазға айырбастау мүмкіндігі бар) облигацияларды сатып алған кәсіпорын белгілі кезеңде оларды осы қоғамның акцияларына айырбастау құқығын алады. Бұл құқықты іске асыру № 1100–1150 шоттар бойынша тиісті субшоттарда ішкі жазулар арқылы көрсетіледі.

Егер айырбастау нәтижесінде алынған акциялардың нарықтық бағасы облигациялардың баланстық құнынан төмен болса, акциялар нарықтық құнмен есепке алынады, ал айырма № 5510 «Есепті жылдың бөлінбеген табысы (жабылмаған залалы)» шотына шығыс етіледі.

Қысқаша қорытынды

Дивидендтер

Есептеу, салық ұстау және төлеу кезеңдері бөлек жазбалармен рәсімделеді; кей жағдайда төлемді банк арқылы ұйымдастыру тиімді.

Акциялар

Бастапқы тану нақты шығындармен өлшенеді; бөлшектеп төлеудің екі үлгілік тәсілі бар; реестр арқылы сақтау тәртібі сақталады.

Облигациялар

Номинал мен бастапқы құн айырмасы кезең-кезеңмен түзетіледі; пайыз есептеу мен валюталық бағам айырмасы есепте бөлек назарды талап етеді.