«Қазақстан Республикасындағы жергілікті өзін-өзі басқару туралы» заңы
«Қазақстан Республикасындағы жергілікті өзін-өзі басқару туралы» заң және Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007–2009 жылдарға арналған орта мерзімді фискалдық саясаты Мемлекет басшысының 2005 және 2006 жылдардағы Қазақстан халқына жолдауларын ескере отырып әзірленді.
Құжаттар пакеті Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2006–2008 жылдарға арналған бағдарламасына, Ұлттық қордың қаражатын қалыптастыру және пайдалану жөніндегі орта мерзімді тұжырымдамаға, 2007–2009 жылдарға арналған әлеуметтік-экономикалық дамудың орта мерзімді жоспарына, үш жылдық кезеңге арналған негізгі көрсеткіштердің болжамына, сондай-ақ мемлекеттік және салалық бағдарламаларға сүйенеді.
Бұл құжатта Үкіметтің 2007–2009 жылдарға арналған фискалдық саясатының негізгі мақсаттары, міндеттері мен бағыттары айқындалады. Ол республикалық бюджетті қалыптастырудың негізі әрі мемлекеттік басқарудың барлық деңгейінде салық-бюджет саясатын іске асыруды үйлестіретін құжат ретінде қызмет етеді.
2003–2005 жылдар: экономикалық серпіннің негізгі нәтижелері
ЖІӨ және қаржы нарығы
- ЖІӨ-нің орташа жылдық өсімі 9,5% болды.
- Қаржы нарығының тұрақты дамуы ішкі кредиттеуді кеңейтіп, өндіріс пен қызмет көрсету секторына бағытталатын қаражат көлемін ұлғайтты.
- Ұлттық Банктің халықаралық резервтері және Ұлттық қор активтері 2005 жылдың соңына қарай 15 084,4 млн АҚШ долларына жетті.
Сыртқы сауда және инвестициялар
- Сыртқы сауда айналымының орташа жылдық өсімі 40,9% болды.
- Экспорт орта есеппен 42,6%-ға, импорт 38,5%-ға артты.
- Импорт құрылымында инвестициялық тауарлардың үлесі 2005 жылы 48,5% болды (8 412,2 млн АҚШ доллары).
- 2003–2005 жылдары тікелей шетелдік инвестициялар көлемі 19,3 млрд АҚШ долларынан асты; 2005 жылы — 6,4 млрд АҚШ доллары.
Салалық өсім
- Өнеркәсіп өндірісі орта есеппен 8,0% өсті: тау-кен — 8,9%, қайта өңдеу — 7,7%, электр энергиясы/газ/су — 4,8%.
- Ауыл шаруашылығы өнімінің орташа жылдық өсімі 2,9% болды: өсімдік шаруашылығы — 1,1%, мал шаруашылығы — 5%.
- Қызмет көрсету секторында ең жоғары өсім байланыс саласында тіркелді: көрсетілген қызмет көлемі орта есеппен 28,5% артты.
- Көлікпен тасымалдаудың орташа өсу қарқыны 108% болды.
Әлеуметтік көрсеткіштер және инфляция
- Нақты жалақы 2003–2005 жылдары орта есеппен 11,2% өсіп, нақты ақшалай табыстың орташа жылдық өсімін 12,1%-ға жеткізді.
- Жұмыссыздар саны 2003 жылғы 672,1 мың адамнан 2005 жылы 639,3 мың адамға қысқарды.
- Жұмыссыздық деңгейі 8,8%-дан 8,1%-ға төмендеді.
- Инфляцияның орташа деңгейі 6,4–7,6% дәлізінде болды және ол кешенді инфляцияға қарсы саясат арқылы реттелді.
Әлемдік конъюнктура және экспорттық кірістер
Әлемдік экономиканың сол кезеңдегі ахуалы Қазақстан үшін қолайлы болды: шикізат тауарларына бағаның жоғары болуы экспорт серпінін күшейтіп, экспорттық пайданың өсуіне жағдай жасады. 2001 жылмен салыстырғанда экспорттың номиналды өсімі 2005 жылы 3,2 еседен асты.
ХВҚ дерегі
2005: әлемдік өсім 4,8%
Болжам
2006: 4,9%
Болжам
2007: 4,7%
2007–2009 жылдарға арналған болжамдар мен басымдықтар
2007–2009 жылдары ЖІӨ-нің жылдық нақты өсімі орта есеппен 8,8% деңгейінде болжанды. Бұл 2008 жылы 2000 жылмен салыстырғанда ЖІӨ-ні еселеу жөніндегі стратегиялық міндетті орындауға мүмкіндік береді.
2009 жылға қарай жан басына шаққандағы ЖІӨ-ні 8 962 АҚШ доллары деңгейіне жеткізу жоспарланды (2005 жылғы деңгейден 2,4 есе жоғары).
Өсу құрылымы
- Орта мерзімді кезеңде тауарлар өндірісі қызметтерден озық қарқынмен өседі.
- Тауарлар өндірісі жылына орта есеппен 10,3%, қызметтер көрсету 8,5% өседі.
- Өнеркәсіп өндірісінің орташа өсімі 8,2% деңгейінде күтіледі.
Қызметтер секторының драйверлері
- Ең үлкен үлес: сауда, көлік, байланыс және кәсіпорындарға көрсетілетін әртүрлі қызметтер.
- Көлік қызметтері орта есеппен 6,6%-ға өседі.
- Байланыс қызметтерінің көлемі 24,5%-ға артады.
- Саудадағы қызметтер орта есеппен 9,1%-ға өседі.
Ауыл шаруашылығы, құрылыс, инвестициялар
- Ауыл шаруашылығы жалпы өнімінің орташа өсімі 103% деңгейінде болжанды.
- Құрылыс жұмыстары көлемінің өсімі 122,6% болады.
- Инвестициялық сұраныс көбіне кәсіпорындардың өз қаражаты есебінен қаржыландырылатын ішкі көздерге сүйенеді.
- Негізгі капиталға инвестициялар өсімі орта есеппен 118,7% болады.
Сыртқы теңгерім және макроорта
- Сауда теңгерімінің оң сальдосы жылына орта есеппен 7 млрд АҚШ доллары болады.
- Жоғары өсімді қамтамасыз ету үшін барлық негізгі факторларды дамытуға қолайлы макроэкономикалық жағдай қалыптастырылады.
2007–2009 жылдарға арналған негізгі макроэкономикалық көрсеткіштер
| Көрсеткіш | 2007 | 2008 | 2009 |
|---|---|---|---|
| ЖІӨ, млрд теңге | 11 879,8 | 14 036,6 | 16 540,4 |
| ЖІӨ-нің нақты өзгеруі, % (өткен жылға) | 108,6 | 108,9 | 109 |
| Тұтыну бағаларының индексі, жылына орта есеппен, % | 5–7 | 5–7 | 5–7 |
| Тауарлар экспорты, млн АҚШ доллары (FOB) | 32 900,6 | 34 932,2 | 38 580 |
| Тауарлар импорты, млн АҚШ доллары (FOB) | 25 603,9 | 28 215,6 | 31 242,2 |
| Мұнай және газ конденсатын өндіру, млн тонна | 64,0 | 70,0 | 78,0 |
| Мұнайдың әлемдік бағасы (Brent), АҚШ доллары/баррель | 60,0 | 60,0 | 60,0 |
Бюджетаралық қатынастар: мақсат және реттеу құралдары
Орта мерзімді кезеңдегі бюджетаралық қатынастар саясатының негізгі мақсаты — мемлекеттік басқарудың барлық деңгейіне бекітілген мемлекеттік қызметтерді толық көрсету және жүктелген функцияларды жүзеге асыру үшін жеткілікті қаржыландыруды қамтамасыз ету.
Бюджетаралық қатынастар Бюджет кодексінде белгіленген қағидаттарға, сондай-ақ түсімдер мен шығыстардың бюджет деңгейлері арасында бөлінуіне негізделеді. Тетіктердің өзегі — ең алдымен облыс–аудан деңгейіндегі айқындық пен тұрақтылықты нығайту, әр басқару деңгейінің дербестігін күшейту және тиімді бюджет саясатын жүргізу.
Реттеу тетіктері
- Бюджетаралық қатынастар ресми трансферттер және бюджеттік кредиттер арқылы реттеледі.
- Облыстық және аудандық бюджеттер арасында бұдан бөлек кірістерді бөлу нормативтері қолданылады.
Трансферттердің түрлері
Жалпы сипаттағы ресми трансферттер
Бюджет теңгерімділігін қолдауға бағытталған базалық қолдау.
Ағымдағы нысаналы трансферттер
Белгілі бір ағымдағы міндеттерді орындауға арналған қаржы.
Дамуға арналған нысаналы трансферттер
Инфрақұрылым мен даму жобаларын қаржыландыруға бағытталады.
Аумақтардың экономикалық дамуының жоғары деңгейде саралануына байланысты өңірлердің кіріс базасы айтарлықтай әркелкі қалыптасады. Осы айырмашылық бюджетаралық реттеу құралдарын жүйелі қолданудың маңызын арттырады.