Бағалы қағаздардың бағасыздану бойынша операциялар
Бағалы қағаздарды бағалау және қайта бағалау қағидалары
Бағалы қағаздар қаржылық салымдардың ең тәуекелі жоғары түрлерінің бірі болып саналады. Қазақстан Республикасындағы бухгалтерлік есеп пен есеп беру туралы ережелердегі өзгерістер мен толықтыруларға сәйкес, бағасы белгіленген бағалы қағаздар баланста ең төменгі құн қағидасы бойынша көрсетілуі тиіс.
Яғни, жыл соңында баланс жасалған кезде бағасы белгіленген бағалы қағаздардың нарықтық құны олардың баланстық (есептік) құнынан төмен болса, олар жаңа нарықтық құн бойынша қайта бағаланады.
Нарықтық бағаны анықтау тәртібі
Бағасы белгіленген бағалы қағаздың желтоқсан айының соңғы күніндегі бағасы сол күнгі сатып алушы мен сатушы бағаларының орташа мәні ретінде айқындалады.
Қайта бағалау кезінде жасалатын қорытынды жазба
Баланстық (есептік) құн мен қалыптасқан нарықтық баға арасындағы айырма сомасына:
- Дт
- 7410 «Инвестицияларды пайдаланумен байланысты шығыстар» шоты
- Кт
- 1100–1150 «Қаржылық инвестициялар» шоты
Бағасы белгіленбейтін бағалы қағаздар және құнсыздану резерві
Бағасы белгіленген курсқа жатпайтын бағалы қағаздар бойынша да қайта бағалау жүргізіледі, алайда олардың баланстық құны өзгеріссіз қалады. Мұндай қайта бағалау тәжірибеде бағалы қағаздардың құнсыздануына байланысты резерв құруға әкеледі.
Резерв мөлшерін айқындау
- Бағасы белгіленген бағалы қағаздар бойынша резерв нақты қамтамасыз етілуіне сүйене отырып анықталады.
- Бағасы белгіленбеген бағалы қағаздар бойынша қамтамасыз етілу мөлшері дисконттау коэффициенті арқылы шартты түрде анықталады.
- Дисконттау коэффициенті жыл бойы өзгеріп отыруы мүмкін.
Резервті бухгалтерлік есепте көрсету
Резервтің құрылуы төмендегі проводкалармен бейнеленеді:
- Дт
- 7410 «Инвестицияларды пайдаланумен байланысты шығыстар» шоты
- Кт
- 5310 «Заңдармен бекітілген резервтік капитал» шоты
Аналитикалық есептің ерекшелігі
Резервтер әрбір жеке бағалы қағаз бойынша, бағалы қағаздар құнының жалпы сақталуы немесе өсуіне қарамастан құрылады. Сондықтан аналитикалық есеп әрбір резерв бойынша жеке жүргізіледі.
Резервті түзету және сату кезіндегі қайта жіктеу
Нарықтық құн қайта өскен жағдайда резервті түзету
Егер бұрын құнсыздануға резерв құрылған бағалы қағаздың жыл қорытындысы бойынша нарықтық құны резервті есептеу үшін қолданылған нарықтық бағадан жоғарылап кетсе, онда құнсыздану резервінің сомасы табыстар мен залалдар шотына толық аударылғанға дейін қорытынды жазбалармен түзетіледі.
Бұл жағдайда келесі жазба жасалады:
- Дт
- 5310 «Заңдармен бекітілген резервтік капитал» шоты
- Кт
- 5510 «Есепті жылдың бөлінбеген табысы (жабылмаған залалы)» шоты
Бағалы қағазды сату кезіндегі резерв сомасын ауыстыру
Бұрын құнсыздануға резерв құрылған бағалы қағаздар сатылған кезде, қағазды сату бойынша жазбалармен бір мезгілде сол қағазға қатысты резерв сомасы 5510 шотының дебетінен 5510 шотының кредитіне ауыстырылады (қайта жіктеледі).