Салық жүйесі дегеніміз
Салық жүйесінің мәні және құрамы
Салық жүйесі — мемлекетте жиналатын салықтардың, сондай-ақ оларды ұйымдастырудың нысандары мен әдістерінің жиынтығы. Салық жүйесінің әрбір құрамдас бөлігі мемлекеттік экономикалық реттеудің нақты құралы ретінде қызмет етеді.
Қазақстандағы негізгі салықтар
Қазақстан Республикасының Салық кодексі салықтардың және салықтық сипаттағы алымдар мен төлемдердің тізбесін бекітеді. Негізгі 9 салық түрі төмендегідей:
- Корпоративтік табыс салығы
- Жеке табыс салығы
- Қосылған құн салығы
- Акциздер
- Экспортталатын шикі мұнайға, газ конденсатына салынатын ренталық салық
- Жер қойнауын пайдаланушылардың салықтары мен арнайы төлемдері
- Әлеуметтік салық
- Жер салығы
- Көлік құралдары салығы
- Мүлік салығы
Негізгі салық түрлерімен қатар, Қазақстан Республикасының салық жүйесі 12 түрлі алымды, 9 түрлі төлемді, сондай-ақ мемлекеттік баждар мен кедендік төлемдерді қамтиды.
Өзекті мәселелер: есеп, база және жалтару тәуекелі
Салық жүйесі мен салықтық заңнаманың айтарлықтай жетістіктеріне қарамастан, бірқатар мәселелер әлі де мемлекеттік деңгейде жан-жақты қарастыруды талап етеді. Атап айтқанда, салық салу базасын анықтау үшін шығындарды айқындау, сондай-ақ табыстар мен шығындардың есебін жүргізу мәселелері толық шешімін тапқан жоқ.
Салықтан жалтарудың жиі тәсілдері
- Салық объектісін жасыру.
- Салық базасын әдейі төмендету.
- Табыстардың немесе мүліктің бір бөлігі туралы мәлімет беруден бас тарту.
Жауапкершілік мәселесі
Көп жағдайда мұндай әрекеттер айтарлықтай қылмыс ретінде емес, әкімшілік құқық бұзушылық ретінде қарастырылады. Нәтижесінде, істер көбіне сот талқылауына жетпей, әкімшілік тәртіппен қаралады да, айыппұл салу немесе салық берешегін өндіріп алу арқылы шектелуі мүмкін.
Сондай-ақ қалыптасқан салық жүйесіне қарсылық білдіру де әкімшілік құқық бұзушылық ретінде бағалануы ықтимал. Сонымен бірге, Қазақстан Республикасының өзге заңнамаларында заңға қарсы әрекеттер үшін әкімшілік және қылмыстық жауапкершілік көзделген жағдайлар бар.
Салықтық құқық бұзушылықтардың салдары және есептің рөлі
Салықтық құқық бұзушылықтар белгілі бір теріс салдарлармен байланысты. Практикада мұндай бұзушылықтар көбіне салық төлеушінің бухгалтерлік және салықтық есеп жүйесімен тікелей ұштасады. Сондықтан теориялық және практикалық тәжірибеге сүйене отырып, бухгалтерлік және салықтық есеп жүргізу тәртібін жетілдіру, қажет болған жағдайда түзетулер енгізу маңызды.
Салықтық тексерулер: бақылаудың негізгі тетігі
Салықтық тексерулер — салықтық бақылаудың негізгі нысандарының бірі. Олар есептік мәліметтердің дұрыстығын анықтауға, салықтар мен өзге де міндетті төлемдердің есептелуін, уақтылы әрі толық төленуін қамтамасыз етуге бағытталған. Сонымен қатар, тексерулер арқылы салық төлеушілердің салықтық мәдениетін арттыру мақсаты да көзделеді.
Тексерулердің негізгі түрлері
Қазақстан Республикасының Салық кодексіне сәйкес салықтық тексерулер құжаттық және рейдтік болып бөлінеді.
Құжаттық тексерулер
Құжаттық тексерулер үш ішкі түрге бөлінеді: кешенді, тақырыптық және қарсы тексерулер.
Кешенді тексеру
Салықтар мен басқа да міндетті төлемдердің барлық түрлері бойынша салықтық міндеттемелердің орындалуын тексереді.
Тақырыптық тексеру
Жекелеген салық түрлері немесе міндетті төлемдер бойынша жүргізіледі (мысалы, қосылған құн салығы бойынша).
Қарсы тексеру
Тексеру барысында операциялардың дұрыстығын нақтылау үшін салық төлеушімен байланысты үшінші тұлғалардан қосымша ақпарат қажет болған жағдайда жүргізіледі.
Мысалы, бір компания екіншісінен тауар сатып алғанын көрсетсе, салық органы екінші компанияда бұл операциялардың есепке алынуын тексере алады. Бұл кезде мәміле мерзімі, тауар бағасы мен көлемі, сондай-ақ мәміленің жалпы сомасы назарға алынады.
Рейдтік тексерулер
Рейдтік тексерулер салық органдары тарапынан салық төлеушілердің салық заңнамасы талаптарын сақтауына қатысты жекелеген мәселелер бойынша жүргізіледі. Атап айтқанда:
- салық органдарында тіркеу есебіне тұруы;
- фискалды жады бар бақылау-кассалық машиналарды қолданудың дұрыстығы;
- лицензияның немесе өзге рұқсат беруші құжаттардың болуы;
- акциздік тауарларды өндіру, сақтау және сату ережелерінің сақталуы;
- хронометраждық зерттеулерді жүргізу тәртібінің сақталуы.
Құжаттық тексерулер көбіне жекелеген кәсіпкердің (немесе бір субъектінің) қызметіне бағытталса, рейдтік тексерулер бір мезгілде бірнеше шаруашылық субъектілеріне қатысты жүргізілуі мүмкін (мысалы, бір көшеде немесе бір мөлтек ауданда орналасқан салық төлеушілерді қатар тексеру).
Камералдық тексеру
Қазіргі тәжірибеде камералдық тексерулер де қолданылады және Салық кодексінде салықтық бақылаудың жеке нысаны ретінде қарастырылады. Камералдық тексеру — салық төлеуші ұсынған салықтық есептілік пен өзге құжаттарды зерттеу және талдау негізінде жүргізілетін тексеру.
Мұндай тексеру тікелей салық органының орналасқан жерінде жүзеге асырылады. Егер есептілікте немесе құжаттарда қателіктер анықталса, салық органы салық төлеушіге оларды түзету туралы ескерту жібереді.