ҚАЗАҚСТАН БІРІНШІД ҮНИЕЖҮЗШК СОҒЫС ЖЫЛДАРЫНДА

Қазақстан Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында

Бірінші дүниежүзілік соғыс 1914 жылғы 19 шілдеде (1 тамызда) басталды. Ресей соғысқа дайындықсыз кірісті: әскери-өнеркәсіптік әлеуеті төмен болды, көлік жүйесі нашар дамыды, ал армия әскери-техникалық жағынан жеткіліксіз қамтылды.

Соғыс басталғаннан кейін империя көлемінде, соның ішінде Қазақстанда да, өндіргіш күштердің даму деңгейі біртіндеп төмендеп, экономика құлдырауға бет алды.

Негізгі ахуал

Соғысқа дайындықсыз кіру өндіріс, ауыл шаруашылығы және тасымал жүйесіне бір мезетте қысым түсірді.

Салдар

Қазақстан экономикасы құлдырады, еңбек ресурстары мен азық-түлік өндірісі әлсіреді.

Қысым тетіктері

Реквизициялар, контрибуциялар және жердің тартып алынуы халық шаруашылығына ауыр соққы болды.

Ауыл шаруашылығы: егіншілік пен еңбек тапшылығы

Соғыс жылдарында Қазақстандағы егіншілік облыстар бойынша біркелкі дамымады. Егіншілік құнарлы жері мол, оны игеру тәжірибесі қалыптасқан және қоныс аударған орыс шаруаларының тәжірибесі ықпал еткен аудандарда салыстырмалы түрде жақсырақ дамыды.

Егіс құрылымындағы өзгерістер (1913–1917)

1913 жылмен салыстырғанда 1917 жылы бірқатар дақылдар бойынша егіс көлемі қысқарып, бақша дақылдары күрт өсті.

Күзгі бидай: −63,5%
Жазғы бидай: −8,4%
Тары: −22,1%
Картоп: −46,3%
Бақша дақылдары: Егіс көлемі 433,8 мың десятинадан 1115,0 мың десятинаға дейін өсті (екі еседен астам).

Өнімділіктің төмендеуі

Өлкенің солтүстік-батыс және батыс облыстарында 1914–1917 жылдары дәнді дақылдардың өнімділігі әр десятинадан алынатын 38,7 пұттан 29,8 пұтқа дейін төмендеді.

Төмен агротехника және жұмыс күші тапшылығы

Соғыс жылдарында егіншіліктің әлсіз тұсы — жүргізілу деңгейінің төмендігі болды: ауыспалы егіс жүйесінің болмауы, жер мен тұқымдық материалды өңдеу сапасының төмендігі байқалды. Егіс көлемі мен өнімнің қысқаруының басты себебі — жұмыс күшінің жетіспеуі.

Мысалы, 1915 жылы Ақмола облысының Көкшетау уезінде ауыл шаруашылығымен айналысқан орыс тілді халықтың 39%-ы армияға шақырылды; басқа өңірлерде де осындай үрдіс көрінді.

Мал шаруашылығы: реквизиция, жайылым тарылуы және құлдырау

Ер азаматтарды жаппай майданға алу мал шаруашылығына да ауыр соққы болды. Мал басы саны мен сапасы жағынан төмендеді: ұсақ малдың үлесі артты, ал ірі мал мен жылқы саны қысқарды. Байырғы халық көп қоныстанған аймақтарда жылқы, түйе және ірі қара саны айтарлықтай кеміді.

Нақты мысал: Ішкі Орда

1915 жылы жылқы саны 310,8 мың болса, 1916 жылы 160,2 мыңға түсті — яғни 48,5% кеміді. Осы кезеңде ірі қара саны да шамамен 25% азайды. Ұқсас жағдай Маңғыстау уезінде, Сырдария және Жетісу облыстарында да байқалды.

Жайылымдардың тартып алынуы

Мал шаруашылығы ең алдымен жайылымдық алаптардың одан әрі тартып алынуынан зардап шекті. Тартып алынған жерлерде капиталистік үлгідегі ірі мал өсіретін шаруашылықтар құрыла бастады.

1913–1917 жылдары қазақ халқынан жалпы көлемі 764,4 мың десятина жайылымдық жер (жылқы мен ірі қара жайылатын 190 жайылым) тартып алынып, жалға беруге дайындалды.

Реквизициялар

Соғыс қажеттері үшін патша өкіметі жергілікті халықтан түйе, жылқы, сиыр жинады. Түркістан өлкесінен 300 мың пұт ет, 70 мың жылқы, 13 мың түйе әкетілді.

1914 жылы бір ғана Жетісудан 34 миллион сом көлемінде мал мен мал өнімдері тасып әкетілді.

Әлеуметтік салдар

Реквизициялар көбіне ру басылары мен ірі мал иелерін айналып өтіп, кедей және орташа топтарға ауыр салмақ болып түсті. Бұл кедейлену үдерісін жеделдетіп, қазақ шаруаларының тақыр кедейленуін күшейтті.

1916 жылғы көтеріліс кезеңіндегі қысым

1916 жылғы көтеріліс кезінде патша өкіметі қазақ халқына арнайы контрибуция салды. Ауыртпалық еңбекші бұқараның мойнына түсті: көтеріліске қатысқан-қатыспағанына қарамастан, көптеген ауылдардың малы тартып алынды.

Жетісу облысында қазақтардан мал мен мүліктің тең жартысы алынды. Орыс шаруалары да зардап шекті: Жетісу облысы губернаторының 1916 жылғы есебінде орыс селолары малының кемінде 90%-ынан айырылғаны көрсетілді. Мал саны 6 миллионнан асқан төрт уезде жалпы кему 30% деп бағаланды.

Нарықтағы әсер: бағаның өсуі және шошқа шаруашылығы

Армияны жабдықтау үшін етке сұраныс күрт өсіп, мал мен ет өнімдерінің бағасы көтерілді. Осы жағдайда өлкеде салыстырмалы түрде арзан ет беретін сала ретінде шошқа шаруашылығы жедел дами бастады.

Өнеркәсіп: соғыс қажеттеріне бейімделу

Соғыс басталғаннан кейін Қазақстан өнеркәсібі де негізінен әскери қажеттер үшін жұмыс істеді. Кен өндіру мен металлургия салаларында бірқатар бағыттар өсті, ал кейбір секторларда құлдырау байқалды.

Темір кені: өсім

Успен және Сасық-Қарасу кеніштерінен темір кені өндірілді: 1914 жылы 246 пұт, 1916 жылы 1551 пұт. Үш жыл ішінде өндіру 6,3 есе артты.

Алтын: төмендеу

Салықтың жоғары болуы, қатынас жолдарының қашықтығы, құрал-жабдықтың жетіспеуі сияқты себептерден алтын кеніштерінің саны қысқарып, алтын өндіру 30%-дан астам төмендеді.

Түсті металлургия: серпін

Түсті металдарға сұраныстың өсуі мен бағаның қымбаттауы Риддер және Сокольский кеніштерінің дамуын жеделдетті. 1917 жылы түсті руда өндіру 1913 жылмен салыстырғанда 25,3 есе өсті.

Екібастұз зауыты: қорғаныс маңызы

Екібастұз қорғасын-мырыш зауыты 1916 жылдан жұмыс істей бастады, бірақ құрылысы соғыстың соңына дейін толық аяқталмады. 1917 жылдың қаңтарына дейін 13 пұт мырыш балқытылды.

Екібастұз мырышы қорғаныс мұқтаждары үшін жұмыс істеген Қыштым зауыттарына, сондай-ақ Ижорь мен Обухов зауыттарына жеткізіліп отырды.

Мыс өндірісі: қайшылықты үрдіс

Мыс рудасын негізінен «Спасск мыс рудалары» және «Атбасар мыс кендері» акционерлік қоғамдары өндірді. Алайда соғыс жылдарында мыс кені өндірісі тұтастай алғанда жыл сайын кеми берді.

Өндірістік база: көмір және инфрақұрылым

Спасск кәсіпорындарының отын базасы Қарағанды кен орындары болды. Көмір өндіру Семей, Торғай, Ақмола облыстарында жүргізілді. Соғыс жылдарында Екібастұз көмір кен орындары ерекше рөл атқарып, Екібастұз қорғасын-мырыш зауытын, Ертістегі жекеше пароходствоны, сондай-ақ Оралдағы Богословск пен Қыштым зауыттарын көмірмен қамтамасыз етті.

Мұнай: рекорд және кейінгі құлдырау

Соғыс қарсаңында және соғыс жылдарында Қазақстанның мұнай өнеркәсібіне шетелдік ірі капитал белсенді түрде енді. 1912–1917 жылдары Доссорда 11 мұнай бұрқағы жұмыс істеді.

1914 жылы Орал-Жем ауданы Ресейде мұнай өндіру жөнінен үшінші орынға шықты, ал өндіріс рекордтық деңгейге жетті: кәсіпшіліктер елде өндірілетін мұнайдың 3%-ын берді. 1915 жылдан бастап өндіріс құлдырай бастады. Бұған кәсіпкерлердің қысқа мерзімді пайдаға ұмтылып, жаңа алаңдарды дайындау үшін барлау жұмыстарына жеткілікті мән бермеуі әсер етті.

Әскери-өнеркәсіп комитеттері: басқару және мүдделер тоғысы

Патша үкіметі буржуазияны әскери-өнеркәсіп өндірісін ұйымдастыруға кеңінен тарту үшін Ресей буржуазиясына бірқатар жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Соның нәтижесінде әскери-өнеркәсіп комитеттері (ӘӨК) құрылды: олар армияны азық-түлікпен және қару-жарақпен жабдықтау ісінде буржуазия мен патша өкіметі органдарының тетігі ретінде қызмет етті.

Қазақстанда ӘӨК-ті ұйымдастыру әр өңірде әртүрлі мерзімде жүрді. Бұл өнеркәсіп дамуының деңгейіне, отаршыл әкімшіліктің ұстанымына және жергілікті буржуазиялық-өнеркәсіптік топтардың ұйымдасу дәрежесіне байланысты болды. Мәтіннің осы тұсы Омбы облыстық әскери-өнеркәсіп комитетінің отырысы туралы дерекпен үзіледі.