Қазақстан полигондары

Республикамыздың аумағында ядролық қарудың сыналғаны әлемге белгілі. Полигон аймақтары ұзақ жылдар бойы құпия сақталды. Көпшіліктің назарында негізінен Семей полигоны ғана болып, қалған сынақ аумақтары туралы жұртшылықтың хабары аз еді. Шын мәнінде, қазақ даласының шамамен 19 млн гектар жері 40 жыл бойы ядролық сынақ полигонына айналды. Бұл — табиғаты көркем, шұрайлы жайылымдар орналасқан Семей, Азғыр, Нарын, Тойсойған және басқа да полигондар еді.

1949–1989

Ядролық сынақтардың негізгі кезеңі.

Сынақ түрлері

27 — атмосферада, 183 — жер бетінде, қалғаны — жер астында жүргізілді.

500+

Қазақстан аумағында жасалған жарылыстар саны — 500-ден астам.

Ядролық қару АҚШ, Ұлыбритания, Қытай, Франция, Үндістан және Пәкістанда да сыналды. Қазақстанға шекаралас аумақтарда орналасқан, әлемге белгілі сынақ орталықтары да болған: Ресейдегі Капустин Яр және Қытайдағы Лобнор. Бастапқыда ядролық сынақтар ғылым мен техниканы дамыту сипатында жүргізілгенімен, кейін атом бомбасы соғыс мақсатында қолданылды. АҚШ 1945 жылы Хиросима мен Нагасаки қалаларына атом бомбасын тастады; бұл қасіреттің салдары бүгінге дейін сезілетіні белгілі. Ал Қазақстанда сыналған 500-ден астам жарылыстың зардабының ауырлығы айтпаса да түсінікті.

1990 жылғы деректер бойынша сынақ жүргізілген аумақтардың көлемі облыстар бойынша 16 686,1 мың гектарды қамтыған. Ядролық сынақтар тек атом бомбасымен шектелмей, полигондарда соғыс ракеталары мен өзге де әскери техникалар да қатар сыналды. Батыс Қазақстан аумағында 1966–1979 жылдары 24 рет ядролық сынақ жасалған. Соның ішінде Азғыр полигонының өзі ғана 6,1 мың гектар жерді алып жатыр. Бұл өңірлерде радиоактивті және ауыр металл қалдықтарының (кадмий, стронций, қорғасын) шекті рұқсат етілген мөлшерден бірнеше есе артқаны анықталған.

Ең көп зардап шеккен өңір

Полигондардың ішінде Семей өңірі ең көп зардап шеккен аймақ саналады. Мұнда атом қаруын сынаудың ғылыми орталығы орналасқан — Курчатов қаласы. Шығыс Қазақстан облысындағы Абай, Бесқарағай, Жаңасемей, Абыралы аудандарының аумақтары атом сынақтарының ордасына айналып, экологиялық апат аймағы ретінде белгілі болды.

Қазақстанда атом қаруын сынау 40 жылға созылып, табиғи экожүйелерді бүлдірді, жерді жарамсыз етті. Жалпы полигон аумағы 33,6 млн гектарға жеткені айтылады. Полигондардағы ластану ауа және су арқылы мыңдаған километрге тарайтыны белгілі. Қазіргі деректерде Қазақстанда 2,6 млн адам мутагенезге байланысты аурулар бойынша есепте тұрғаны көрсетіледі, олардың басым бөлігі — Семей өңірінің тұрғындары. Бұл аймақта қатерлі ісік, қан аурулары, сәулелік аурулар көрсеткіші республика бойынша жоғары.

Тарихи шешім

1991 жылы 29 тамызда Қазақстанда ядролық сынақтарды тоқтату туралы шешім қабылданып, Семей ядролық сынақ полигоны жабылды. Бұл қадамды әлем қауымдастығы қуана қарсы алды. Халықаралық деңгейдегі бұл шешімге “Невада – Семей” қоғамдық қозғалысының ықпалы зор болды.

Полигон зардаптарын жою мәселесі әлі де күн тәртібінде. Осы бағытта “Семей полигоны аймағындағы тұрғындардың денсаулығын зерттеу және сауықтыру шараларын ұйымдастыру” (1992, 1995) сияқты маңызды құжаттар қабылданды.

Арал теңізінің экологиялық ахуалы

Арал теңізі — Қазақстанның інжу-маржаны, шөл белдеміндегі бірегей көгілдір су айдыны еді. Апатқа ұшырағанға дейін теңіздің табиғи әлеуеті жоғары болды: қойнауы кәсіптік бағалы балықтарға бай, жағалауы қоға мен қамысқа толы болатын. 1970 жылдарға дейін Арал өңірінің тұрғындары әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан салыстырмалы түрде жақсы өмір сүрді: теңіз жағалауында 17 балық колхозы, 10 балық өңдеу зауыты және 2 балық комбинаты тұрақты жұмыс істеген.

Апаттың негізгі себептері

Жергілікті жердің тарихи-табиғи ерекшеліктерін ескермеу.
Ауыл шаруашылығын дұрыс жоспарламау, су қорын жеткілікті есепке алмау.
Суды өте көп қажет ететін күріш пен мақта алқаптарын шамадан тыс ұлғайту.
Агротехникалық талаптарды сақтамау, суды үнемді пайдаланбау.
Табиғи ресурстарды пайдаланудағы қателіктер және ғылыми негіздеудің әлсіздігі.

1960 жылдардан бастап Арал өңірін игеру қарқын алды. Әмудария мен Сырдария бойында су көп қажет ететін дақылдарды өсіру күшейді, ал ауыл шаруашылығының өзге салалары да кеңейді. Нәтижесінде Аралға құятын су көлемі азайды. Теңіз деңгейі 23 метрге дейін төмендеп, су айдыны 30–200 км аралығында шегінді. Судың тұздылығы 40%-ға дейін артты. Сонымен бірге өзен аңғарларында тыңайтқыштар мен химиялық препараттарды қолдану бұрын-соңды болмаған деңгейге жетіп, жалпы қолдану көлемі 10–15 есеге өскені айтылады.

Құрғаған теңіз түбінің салдары

Құрғап қалған теңіз табанынан жыл сайын 2 млн тоннаға дейін тұзды шаң көтеріліп, жел арқылы алыс аймақтарға тарай бастады. Бұл құбылыс ауыл шаруашылығына, жайылым сапасына және адамдардың денсаулығына тікелей қауіп төндірді.

Әлеуметтік және денсаулық дағдарысы

Балық шаруашылығы тоқтап, тұрғындардың әлеуметтік жағдайы төмендеді. Жұмыссыз қалған балықшылар әлеуметтік тұрғыдан қорғансыз қалып, басқа аймақтарға көшуге мәжбүр болды. Өңірде туберкулез, бүйрек аурулары, тыныс жолдарының қабынуы және жұқпалы аурулар көрсеткіші республикадағы орташа деңгейден жоғары.

Арал өңіріндегі климаттың өзгеруі шөл белдемінің табиғи ландшафтарын бірте-бірте күрделі әрі қайтымсыз антропогендік экожүйелерге ығыстырып барады. Арал теңізінің болашағы әлем жұртшылығын алаңдатуда: оның біржола жойылып кетуі Орта Азия мен Қазақстанға ғана емес, кеңірек аймақтардың да тыныс-тіршілігіне ықпал етуі мүмкін. Бұл мәселе соңғы жылдары эколог-ғалымдар арасында жиі талқыланып, халықаралық конференциялар ұйымдастырылды. Бірқатар елдер қаржылай және техникалық қолдау көрсетуге ниет білдірді.

Аралды құтқару жөніндегі ұсынылған бағыттар

1. Сібір өзендерінің бір бөлігін Қазақстанға бұру.
2. Әмудария мен Сырдария ағысын реттеу арқылы су көлемін арттыру.
3. Арал теңізін жартылай сақтап қалу (аймақтық тұрақтандыру сценарийлері).
4. Каспий теңізінің суын жасанды канал арқылы жеткізу.
5. Жерасты суларын тиімді пайдалану.
6. Теңіздің табиғи реттелуін (өздігінен толысуын) күту.

Бұл жобалардың көбі ұзақ мерзімді қаржы мен жүйелі ғылыми жоспарлауды талап етеді. Уақыт талабы мәселені созбалауға мүмкіндік бермейді.

“Арал тағдыры — адам тағдыры”. Сондықтан оны сақтап қалу — келер ұрпақ алдындағы ортақ жауапкершілік.

Балқаштың экологиялық ахуалы

Балқаш көлі — Қазақстандағы ірі экожүйелердің бірі. Көл Балқаш–Алакөл ойысында орналасқан. Берілген мәтін осы бөлімде үзінді күйінде аяқталады, сондықтан Балқашқа қатысты деректер толық келтірілмеген.