Халық ертегілернің бала дүниетанымын қалыптастырудың маңызы
Халық ертегісінің бала дүниетанымын қалыптастырудағы орны
Халық ертегілерінің бала дүниетанымын қалыптастырудағы маңызы ерекше. Қазақ фольклорындағы көне жанрлардың бірі — ертегі. Ол ұрпақтан-ұрпаққа ауызша тараған мол мұра, ал бүгінге дейін жетуі ертекшілердің шеберлігімен тығыз байланысты. Халық арасында беделі жоғары ертекшілер ертегіні көркем орындап қана қоймай, сюжетті жаңартып, толықтырып отырған.
Ертегінің қай түрін алсақ та, ол баланың ой-қиялын ұштайды, мінез-құлқын, ерік-жігерін қалыптастырады. Сондықтан ертегіні оқытуда оның жанрлық ерекшелігін ескеріп, тәрбиелік мақсатына айрықша мән берген жөн.
Таным мен тәрбиені қатар дамыту
Дүниеге ғылыми көзқарастың қалыптасуы — ұзақ әрі күрделі үдеріс. Балалық шақтан бастап баланы қоршаған болмысты дұрыс түсінуге тәрбиелеу қажет. Әрине, бала ортамен өзі-ақ танысады, бірақ отбасы, балабақша және мектептің жұмысы балада болмысқа деген белсенді танымдық қатынасты оятуға бағытталуы тиіс.
Танымдық қатынасты қалыптастырудың бір жолы — өмірді тікелей бақылаумен қатар халық ауыз әдебиеті сияқты танымдық мәтіндерді пайдалану. Бүгінгі талаптардың бірі — өмір шындығын балаларға халық шығармашылығы арқылы танытып, олардың ой-өрісін, қиялын, эстетикалық және адамгершілік сезімдерін дамыту; халық шығармашылығына сүйіспеншілігін күшейту және еңбекке құрметін арттыру.
Ертегіні меңгертудің тиімді тәсілдері
Халық ертегілерін педагогикалық-психологиялық тұрғыдан қарастырсақ, жасөспірімдерге танымдық әсері жоғары екені байқалады. Көркем тіл, терең ой, есте қаларлық кейіпкерлер — мұның бәрін бала санасына жеткізудің өз жолдары бар.
Сабақта қолдануға болатын әдістер
Ертегіні оқу және рөлге ену
Оқушы кейіпкердің бейнесіне еніп, оның көңіл-күйін, мінезін интонация және образ арқылы береді.
Пантомима
Сөз қолданбай, кейіпкердің қимыл-әрекетін көрсету арқылы мазмұнды сезіндіреді.
Суретпен жұмыс
Кейіпкерлерді, қимылдарды, табиғат көріністерін суреттер арқылы талдап, оқиғаны қайта құрастырады.
Сонымен бірге сабақта үнтаспа, бейнетаспа, иллюстрация сияқты көрнекіліктерді қолдану, әңгімелесу және түсіндіру тәсілдері тиімді. Табиғаттың әсемдігін көріп, сезіне білу балалардың өмір тәжірибесін байытып, эстетикалық талғамын дамытады және туған жерге деген сүйіспеншілігін күшейтеді.
Бастауыш жастағы бала және мәтін таңдауы
Бастауыш мектеп жасындағы балалар — толық мағынасындағы оқырманнан гөрі тыңдаушы мен бақылаушы. Сондықтан бұл жаста қысқа, ықшам, суретті кітапшалар, жеңіл сюжетке құрылған шағын шығармалар, хайуанаттар туралы әңгімелер, ойынға жақын өлеңдер мен ертегілер көбірек сәйкес келеді.
Балалар әдебиетіне қойылатын негізгі талаптар
- Бала психологиясына сай нақтылық пен өмірге жақындық қажет.
- Оқиға желісінде уақыт пен әрекет динамикасы болуы шарт; әсері күшті, мағыналы бейнелер берілуі тиіс.
- Оқиға мен характерді суреттеу тәсілдерінің қозғалысы (динамикасы) айқын болғаны дұрыс.
- Табиғат көріністері мен пейзажды шебер суреттеу баланың қызығушылығын арттырады.
- Мазмұн мен идея еңбекке, ғылымға, түрлі мамандықтарға ұмтылуға ықпал етуі керек.
Ғалымдар мен педагогтар көзқарасы
Ертегілердің танымдық-тағылымдық рөлі К.Ушинский, А.Макаренко, В.Сухомлинский еңбектерінде ерекше аталады. В.Сухомлинский ертегісіз, шығармашылықсыз, қиялсыз тәрбие толық мәнінде жүзеге аспайды деген пікір айтқан.
Қазақ ертегілерін жинап, баспаға шығару XIX ғасырдың екінші жартысынан басталды. Бұл салада Ш.Уәлиханов, Г.Потанин, В.Радлов, Э.Диваев, И.Березин, А.Алекторов сияқты зерттеушілердің еңбегі белгілі. Кейінгі кезеңде М.Әуезов, М.Ғабдуллин, С.Садырбаев, С.Қасқабаев және басқа ғалымдар ертегі зерттеуіне елеулі үлес қосты.
М.Әуезов берген анықтама
М.Әуезов ертегіні халықтың дүниетанымын білдіретін, жақсылықты дәріптеп, жамандықты әшкерелейтін, ойдан шығарылған көркем әңгіме ретінде сипаттайды.
Ертегі және еңбек тәрбиесі
Баланы еңбекке тәрбиелеуде отбасы мүшелерінің еңбекке көзқарасы мен іс-әрекеті үлкен әсер етеді. Ертегілер, әңгімелер, өлең-жырлар арқылы мерген, мал тапқыш, еңбекқор, өнерлі адамдардың бейнесін ұсыну — баланы еңбек адамын қадірлеуге тәрбиелейді. Ал еңбек сүймейтін, жатыпішер жалқау кейіпкерлер — жиркеніш сезімін тудырып, теріс мінезден сақтандырады.
Ұрпақ тәрбиесі ерлі-зайыптыларға да, ата-әжелерге де ортақ жауапты міндет болған. Көбіне ата-әжелер ауыздан-ауызға тараған ертегілер арқылы бала тәрбиесіне ерекше көңіл бөлген. Ертегі баланың жүрегіне адалдық, мейірім, имандылық сияқты қасиеттерді сіңіреді.
Ертегі түрлері және мазмұндық ерекшеліктері
Қиял-ғажайып ертегілер
Бұл топта өмірде болмайтын құбылыстар, ғажайып оқиғалар суреттеледі. «Ұшқыр кілем», «Ер Төстік» сияқты үлгілер баланың қиялын кеңейтіп, бейнелі ойлауын дамытады.
Хайуанаттар туралы ертегілер
Ертегілердің көне түрлерінің бірі. Табиғаттың құпиясын, жан-жануар тіршілігін қызықты әрі түсінікті түрде танытады. Баланың бақылауға, зерттеуге құштарлығын оятады.
Тұрмыс-салт ертегілері
Елдің тұрмыс-тіршілігі, кәсібі, әдет-ғұрпы суреттеледі. Еңбектің қадірін, күнделікті өмірдің мәнін ұғындыруға жақын келеді.
Қысқа ертегілердегі еңбек пен ұйымшылдық идеясы
«Қотыр торғай», «Қуыршақ», «Кім күшті?» сияқты қысқа ертегілер балаларға түсінікті, тартымды. «Кім күшті?» желісінде түрлі күш иелері салыстырылып, еңбегімен ерекшеленетін ұйымшыл кейіпкердің жеңісі идея ретінде беріледі. Ал «Мақта қыз бен мысық», «Қотыр торғай» сияқты ертегілер еңбекпен тікелей байланысты оқиғалар арқылы тәрбиелейді.
Шыншыл ертегілер
Қазақ ертегілерінің ең мол түрі — шыншыл ертегілер. Мұнда кейіпкерлер қиялдан емес, күнделікті өмірден, еңбек адамдарының ортасынан алынған. «Аяз би», «Тазша бала», «Ұр тоқпақ», «Атымтай Жомарт» сияқты шығармалар ақыл, тапқырлық, адалдық, жомарттық құндылықтарын ұсынады.
Батырлық эпос және батырлық ертегі
Батырлар жыры — ел-жұрттың жаудан қорғанып, тыныш өмір сүру туралы арманын бейнелейтін ірі жанр. Жаугершілік замандарда халық ел қорғайтын батырды аңсап, оның ерлігін жырға қосқан. Жырды өзі шығарып, өзі орындайтын адамды жырау, ал жырды айтушы, таратушыны жыршы деп атаған.
Соңғы жылдары фольклортану ғылымында батырлық ертегі жанры бөлек қарастырылып, оның қиял-ғажайып ертегі мен новеллалық ертегінің, сондай-ақ қиял-ғажайып ертегі мен қаһармандық эпостың арасындағы аралық жанр екені айтылады. Батырлық ертегілердің бір бөлігі көне миф, хикая, нанымдық сюжеттер негізінде дамыса (мысалы, «Ер Төстік», «Керқұла атты Кендебай»), бір бөлігі қаһармандық эпостың қара сөзге ауысқан нұсқаларына жақындайды (мысалы, «Қабанбай батыр», «Алпамыс алып», «Ер Тарғын»).
Табиғат ұғымы және туған жер сезімі
Халық ұғымында табиғат көбіне «Жер-ана», «туған жер», «атамекен» сөздерімен қатар айтылады. Табиғат — адамның ақыл-ойы мен тәрбиесінің сарқылмас қайнар көзі. Табиғат аясында өмір сүрген адамда өзі туған жерге деген сүйіспеншілік тереңдей түседі.
Балаларды табиғатпен байланыстыратын ертегілерді рөлге бөліп ойнату тиімді: оқиға есте жақсы сақталып, қатысушылардың тілдік және эмоциялық тәжірибесі байиды. Мұндай жұмыстар балалардың табиғат туралы білімін кеңейтіп, сүйіспеншілігін арттырады және қамқорлыққа тәрбиелейді.
Ертегі — халық жанының айнасы
Халық ертегілері — халық өмірін бейнелейтін, қиялға құрылған оқиғалы көркем шығарма. Онда еңбекші халықтың ғасырлар бойғы өмір тәжірибесі, мәдениеті, салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы, шаруашылық кәсібі және тілдік шеберлігі жинақталған. Ертегі тыңдаушыны ақыл-парасатқа жетелейді, өмір күресіне баулиды, арманның жарқын болашағына үн қатады. Сондықтан оны «халық жанының айнасы» деуге болады.
Неліктен балалар ертегіні сүйіп тыңдайды?
- Тілі жеңіл, бейнесі анық, оқиғасы қызықты.
- Кейіпкерлері типтік, мінезі айқын әрі есте қалады.
- Қиялды қозғап, сананың ерте дамуына ықпал етеді.
Әлем халықтарының ертегілерінде де ортақ сипат бар: әр халық өз тұрмыс-тіршілігіне сай ертегі, аңыз, әңгіме тудырады. Мысалы, Қытайдың «Тоғыз құйрықты ақ түлкі», Үнді ертегілеріндегі «Тылсым тауыс», Парсы ертегілеріндегі «Ата мұра» сияқты үлгілер ұлттық болмыс пен дүниетанымды танытады.
Хайуанаттар туралы ертегілердің тәрбиелік тереңдігі
Хайуанаттар туралы ертегілер балалар фольклорының ең кең тараған қабаты саналады. «Бармақтай бала», «Қотыр торғай», «Мақта қыз бен мысық» сияқты шығармалар арқылы бала табиғат туралы алғашқы бай түсініктерін қалыптастырады. Мұндай ертегілерде кішкентай, әлсіз көрінетін тіршілік иесінің тапқырлығы мен икемділігі арқылы жеңіске жетуі жиі суреттеледі. Бұл балаға өз күшіне сенуді, мақсатқа жетуді үйретеді.
Хайуанаттар ертегілерінде балаларды қызықтыратын екі қыр бар: біріншісі — жануардың мінезі, сыртқы ерекшелігі, күнкөрісі; екіншісі — осы образдар арқылы адамдар арасындағы тартыстар мен алдаудың, зорлықтың сырын аңғарту.
«Түлкі мен тауық» ертегісінен алынатын өнеге
Бұл ертегіде түлкі биік ағашта отырған тауықты алдап түсірмек болады: «Түс, дос болайық, намаз оқып алайық» дейді. Тауық болса, «Иманды оят» деп түлкіні басқа жаққа жұмсайды. Түлкі жүгіріп барғанда тазы оянып, оны қуып жетеді. Осы оқиға «Біреуге ор қазба, өз басыңа келер» деген ойды балаларға жеңіл әрі әсерлі түрде жеткізеді.