Банктік несиелеудің принциптері мен әдістері
Несиелеу принциптері және әдістері
Несиелеу принциптері несиенің мәні мен қызметтерін, сондай-ақ несиелік қатынастарды ұйымдастыру саласындағы объективті экономикалық заңдардың талаптарын бейнелейді. Осы принциптер негізінде несиелік процесс — банктік несиелерді беру, пайдалану және қайтару — жүзеге асырылады.
Принциптерге сүйене отырып, банктік несиені берудің басты шарттары анықталады: несиенің мақсаты мен мерзімі, қаражат айналымы шеңберіндегі қатысу нәтижелілігі және басқа да талаптар.
1-топ: жалпы экономикалық тәртіптегі принциптер
- Несиенің мақсаттылығы — қаражат нақты мақсатқа бағытталып берілуі.
- Несиенің дифференциалдығы — қарыз алушының ерекшеліктеріне қарай шарттарды саралау.
2-топ: несиенің мәнін бейнелейтін принциптер
- Мерзімділік — несие белгіленген уақыт аралығында беріледі.
- Қайтарымдылық — алынған қаражат толық көлемде қайтарылуға тиіс.
- Төлемділік — несие үшін пайыз немесе өзге төлем қарастырылады.
- Қамтамасыз етілуі — тәуекелді төмендететін кепіл/қамтамасыз ету талап етіледі.
Несиелеу әдістері
Несиелеу әдістері — несиенің берілуі мен қайтарылуының ерекшеліктеріне байланысты, банктік несиенің кәсіпорындардың қаражат айналымына қатысу тәсілдері.
Айналым бойынша
Несие несиелеу объектісінің айналымдағы қозғалысын үздіксіз қолдайды. Қарыз алушының шығындары ресурстары босағанға дейін авансталады.
Қалдық бойынша
Несиеге қажеттілік тауарлы-материалдық құндылықтар мен шығындардың қалдықтарымен тікелей байланысты болады.
Айналым-қалдық
Айналым және қалдық тәсілдерінің тәжірибеде ұштасуынан қалыптасатын аралас әдіс.
Екінші деңгейлі банктердің инвестициялық қызметі
Банктік инвестиция — табыс немесе пайда алу мақсатында ақшалай қаражаттарды бағалы қағаздарға орналастыру. Банктің инвестициялық қызметі инвестициялық саясат арқылы жүзеге асырылады.
Инвестициялық саясаттың мазмұны
- Қаражат салуға тиімді бағалы қағаз түрлерін анықтау.
- Әр кезеңге қарай инвестициялық портфель құрылымын оңтайландыру.
- Тұрақтылықты, пайдалылықты және өтімділікті қамтамасыз ететін стратегияларды әзірлеу және іске асыру.
Инвестициялық қызметтің негізгі көріністері
- Жаңа бағалы қағаздарды орналастыруға кепілдік беру.
- Клиенттерге қандай бағалы қағазды, қашан шығаруға және ұсынысты қалай ұйымдастыруға болатыны жөнінде кеңес беру.
- Бағалы қағаздармен жасалатын операцияларды жүргізу.
Инвестициялық операциялар және андеррайтинг
Банктің инвестициялық операциялары — бағалы қағаздармен жасалатын операциялар. Инвестицияланатын бағалы қағаздар, әдетте, екі топқа бөлінеді: қор және коммерциялық бағалы қағаздар.
Бағалы қағаздар бизнесіндегі андеррайтинг — эмитентке бағалы қағаздарды сатудан белгілі бір ең төменгі ақшалай түсімнің қамтамасыз етілетіні жөнінде кепілдік беру. Осы жағдайда эмитент бағалы қағаздарды орналастыру жоспарын қалыптастырады.
Қазақстандағы тұтыну несиесі
Тұтыну несиесі — жеке тұлғаларға тұтыну тауарларын сатып алу және тұрмыстық қызметтер ақысын төлеу үшін берілетін несие. Оның негізгі мақсаты — халыққа тауар сатуды ынталандыру және төлем қабілетті сұранысты кеңейту.
Бөлшек саудамен байланысы
- Тауар айналымы артқан сайын несие көлемі өседі және тауарды несиеге алу сұранысы күшейеді.
- Халықты несиелеудің өсуі төлем қабілетті сұранысты ұлғайтады.
Екінші деңгейлі банктердегі кең тараған түрлері
- Автокөлік несиесі (жаңа және қолданыста болған автокөліктер).
- Ұзақ мерзімді пайдаланылатын тауарларға несие (жиһаз, сантехника, аудио-видео, тұрмыстық техника, компьютер, оргтехника).
- Тұрғын үйді жөндеу жұмыстарына несие (ішкі және сыртқы құрылыс-жөндеу жұмыстары).
- Кейінге қалдырылмайтын қажеттіліктерге несие (оқу, емделу, демалу).
Құжаттар тізімі (жиі талап етілетін)
Ескерту: талап етілетін құжаттар банк өнімінің түріне және қарыз алушының жағдайына қарай өзгеруі мүмкін.
Ипотекалық несиелеу: мәні, принциптері, түрлері және келісімшартты рәсімдеу
«Ипотека» термині алғаш рет Ежелгі Грекияда б.з.д. VI ғасырдың басында қолданылған. Мағынасы — кепіл, кепілзат, кепілге салу.
Ипотекалық несие — жылжымайтын мүлікті (тұрғын үй, өндірістік ғимараттар, жер және т.б.) кепілге ала отырып, ұзақ мерзімге берілетін несие.
Қазақстандағы құқықтық анықтама
2002 жылғы 1 қыркүйектегі «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» ҚР Заңына сәйкес ипотека — кепілге берілген жылжымайтын мүлік (немесе ондағы үлес) кепіл берушінің не үшінші тұлғаның иелігі мен пайдалануында қалатын кепіл түрі.
Жылжымайтын мүлікке жер учаскелері, үйлер, ғимараттар және жермен берік байланыстағы өзге де объектілер жатады. Оларды орнын ауыстыру объектінің мақсатына шамадан тыс зиян келтірмейінше мүмкін болмайды.
Ипотекалық несиенің ерекшеліктері
- Қатаң кепілзат: несие өтелмесе, кепіл мүлкі сатылып, түсім есебінен берешек жабылады.
- Мақсатты сипат: сатып алу, салу, тұрғын/өндірістік үй-жайларды қаржыландыру, жерді игеру.
- Ұзақ мерзім: әдетте 10–30 жыл, төлемдер кесте бойынша біртіндеп өтеледі.
Айрықша маңызды принциптер
- Нақтылық: келісімшартта кепіл құқығы объектісі нақты анықталуы тиіс.
- Жариялылық: кепіл ауыртпалығы үшінші тұлғаларға анық әрі танылатын болуы қажет.
Ипотека алу үшін жиі сұралатын құжаттар
- Сатып алу-сату келісімшарты (түпнұсқа және көшірме).
- Пәтер жоспары (көшірме) және техникалық жоспар.
- Жерге жеке меншік құқығын растайтын акт (бар болса).
- Пәтерде тіркелген азаматтардың жеке құжаттары.
- Үй иесінің жеке құжаты (көшірме) және қарыз алушының құжаттары (төлқұжат, СТТН, ПИК/КСК-дан №3 форма анықтама).
- Еңбек кітапшасы немесе жұмысқа алу туралы келісімшарт.
- Табыс туралы анықтама.
Вексель және оның түрлері. Вексельдік айналым
1930 жылғы Женева конвенциясына сәйкес, вексель бағалы қағаздарға жатпайды: ол — несиелік ақшаның бір түрі. Дегенмен, ақша айналымы мен сатып алу-сату процестерінде қолданылатындықтан, оны шартты түрде бағалы қағаздар қатарына жатқызуға болады.
Анықтама және экономикалық мәні
Вексель — қарыз алушының несие берушіге беретін, несие берушіге белгіленген мерзімде вексельде көрсетілген соманы талап етуге даусыз құқық беретін және заңда қатаң бекітілген нысанда жасалатын жазбаша борыштық міндеттеме.
Вексель тек есеп айырысу құралы емес, сонымен қатар коммерциялық несиенің нысаны: өнім немесе қызмет үшін вексельмен есептесу кәсіпкерге сол кезеңде банктегі қаражатын айналымда ұстап тұруға мүмкіндік береді, ал әріптесі көрсетілген мерзімге коммерциялық несие берген болып саналады.
Вексельді белсенді пайдалану ресурстар айналымын жеделдетіп, ссудалық қатынастардың тиімділігін арттыруға ықпал етеді.
Вексель түрлері
- Жай вексель (соловексель) — төлеуші (вексель беруші) өзі жазатын міндеттеме.
- Аудармалы вексель (тратта) — несие берушінің (трассанттың) қарыз алушыға (трассатқа) үшінші тұлғаға төлеу жөніндегі жазбаша бұйрығы.
Индоссамент және индоссация
Вексельді басқа тұлғаға беру кезінде вексельде индоссамент белгісі қойылады. Белгіні вексель иеленуші (индоссант) жазады, ал оны қабылдаған тұлға индоссат болып саналады.
Вексельді екінші, үшінші тұлғаларға аудару процесі индоссация деп аталады.
Акция және оның түрлері
Акция — акционерлік қоғам шығаратын, бағалы қағаздың түрі мен санатына байланысты дивиденд алуға, қоғамды басқаруға қатысуға және қоғам таратылған жағдайда қалған мүліктің бір бөлігін алуға құқық беретін бағалы қағаз.
Акция қашан шығарылады?
- Меншікті акцияландырғанда: акционерлік қоғам құрып, жарғылық капиталды қалыптастырғанда.
- Жарғылық капиталды қосымша ұлғайтқанда.
Беру тәсілі бойынша
- Атаулы акция — иесі міндетті түрде қоғамның реестрінде тіркелетін акция.
- Ұсынушыға арналған акция — нақты иеленуші қоғам кітабында аты-жөні тіркелмей-ақ иелік ете алатын акция.
Басқаруға қатысу құқығы бойынша
- Жай акция — дивиденд мөлшері қоғамның пайдасына байланысты; жиналыстарда дауыс беру құқығы бар; қоғам таратылғанда несие берушілермен есеп айырысқаннан кейін мүліктің бір бөлігін алуға қатысады.
- Артықшылықты акция — жарғыда алдын ала белгіленген (кепілдендірілген) мөлшерде дивиденд алуға, сондай-ақ қоғам таратылғанда мүліктің бір бөлігіне басым құқық беретін акция.
Қоғамның артықшылықты акцияларының саны жарияланған акциялардың жалпы санының 25%-ынан аспауға тиіс.
Қысқаша қорытынды
Акциялар еңбек ұжымдарының, акционерлік қоғамдардың және кәсіпорындардың капиталы мен инвестициялық тартымдылығын арттыруға қызмет етеді. Түрлерін дұрыс ажырату — инвестордың құқықтары мен тәуекелін түсінудің негізі.