Коммерциялық банктер операциялары.

I бөлім. Қазақстан Республикасы коммерциялық банктерінің белсенді (активтік) операциялары

1.1. Коммерциялық банктер операциялары

Қазақстанда жұмыс істеп жүрген банктердің Қазақстан Республикасының Ұлттық банкінен басқасының бәрі екінші деңгейлі банктер болып есептеледі. Олардың қызметінің құқықтық негізі — Қазақстан Республикасы Президентінің 1995 жылғы 31 тамыздағы №2443 заң күші бар «Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы» Жарлығы.

Қазақстан Республикасында бұл банктер ашық және жабық акционерлік қоғам ретінде қалыптасты. Аталған заңға сәйкес, Қазақстандағы екінші деңгейлі банктер заңды тұлға болып табылады және меншіктік нысанына қарамастан коммерциялық қызметпен шұғылданады. Демек, олардың басты мақсаты — пайда табу.

Екінші деңгейлі банктерге заңды түрде: заңды және жеке тұлғалардың уақытша бос қаражатын жұмылдыру, оларды өз атынан және өз қаражатына қайтарымдылық, мерзімділік және төлемділік шарттарымен орналастыру, сондай-ақ клиенттердің тапсырмасы бойынша есеп айырысу және өзге де операцияларды жүзеге асыру құқығы берілген.

Басқа елдердегідей, Қазақстанда да екінші деңгейлі банктер бір жағынан шаруашылық жүргізуші субъектілер мен жеке тұлғалардың уақытша бос қаражатын жинақтап, оларға табыс табуға мүмкіндік жасайды; екінші жағынан, жұмылдырылған қаражатты қосымша қаржыға мұқтаж өзге субъектілер мен азаматтарға береді. Сонымен бірге, банк өз мүддесін де көздейді: уақытша пайдалануға берілген қаражат үшін пайыз (процент) алады.

Объективтік процесс ретінде мұндай операциялардың экономикалық негізі — қарызға берілетін құнды қалыптастыруға және пайда табуға ықпал ететін ақша қаражатының қозғалысы.

Екінші деңгейлі банктер Қазақстан Республикасының аумағында және одан тыс жерлерде өз бөлімшелерін, сондай-ақ еншілес банктерін ашуға құқылы. Олардың қызметі Қазақстан Республикасының Конституциясымен, өзге де заңдармен және солардың негізінде қабылданатын нормативтік құқықтық актілермен реттеледі.

Операция кезінде қаражат қозғалысы қалай көрінеді?

Несие операциясы нәтижесінде қарыз алушының алған сомасы оның есепшотына түседі. Бұл ретте несие берумен қатар есеп айырысу да қатар жүреді: сатып алушы несие есебінен тауар жеткізушімен (немесе орындалған жұмыс, көрсетілген қызмет үшін) есептеседі.
Қолма-қол ақша операциялары кезінде нақты ақша банктің кассасынан ұйымның кассасына ауысады немесе керісінше, ұйым кассасынан банк кассасына түседі.
Ақша аудару операцияларында қаражат аударушыдан алушыға өтеді.

Ал сейфтік операциялар жүргізілгенде немесе банктің аппараты банкноттар мен монеталарды кассаға жинап, тасымалдап, айырбастағанда ақша қаражатының меншіктік құқығы өзгермейді және оның көлемі де көбеймейді, азаймайды. Мұндай жағдайларда қаражат қозғалысы экономикалық мағынада орын алмайды.

Осыған сүйене отырып, банктің операцияларын оның қызметтерінен ажырата түсіну және оларды бөлек қарастыру қажет. Алайда қазіргі жағдайда банктер коммерциялық негізде жұмыс істегендіктен, операциялар да, қызметтер де көбіне төлемді сипатта болады; сондықтан бұл екі ұғымды тәжірибеде айқын бөлу әрдайым оңай емес. Дегенмен, теориялық тұрғыдан оларды ажыратып талдау маңызды.

Банктің операцияларын жүргізу немесе қызметтер көрсету барысында туындайтын банк пен клиенттің, сондай-ақ банктердің өзара қатынастары екіжақты шарт негізінде реттеледі.

Ұлттық банктің реттеу тетіктері (заңнама негізінде)

«Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы» Заңның 41-бабына сәйкес, банктің қаржылық орнықтылығын сақтау, депозиттерді қорғау және ақша-несие жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз ету мақсатында Ұлттық банк банктердің қызметін төмендегі жолдармен реттейді:

Екінші деңгейлі банктерге арналған пруденциялық нормативтерді, міндетті мөлшерліктер мен шектеулерді (оның ішінде резервтік талаптарды), сондай-ақ күмәнді және үмітсіз қарыздар бойынша міндетті шығындарды белгілеу.
Екінші деңгейлі банктер үшін міндетті түрде орындалуға тиіс нормативтік құқықтық актілер шығару.
Банктердің жұмысын инспекциялау (тексеру), нәтижесінде қаржылық сауықтыруға бағытталған ұсыныстар енгізу немесе ықпал ету шараларын қолдану, ең соңында — лицензияны алып қоюға дейін.

Нарықтық экономика жағдайындағы банк операцияларының негізгі топтары

Пассивтік операциялар

Қаржыны жұмылдыру, ресурстық базаны қалыптастыру.
Активтік операциялар

Жұмылдырылған қаржыны орналастыру.
Активтік-пассивтік операциялар

Делдалдық және өзге де қызметтер.

Пассивтік операциялар

Пассивтік операциялардың басты мақсаты — банктің ресурстарын қалыптастыру және ұлғайту. Сондықтан бұл операциялар банктің несиелік мекеме ретінде жұмыс істеуі үшін ерекше маңызды.

Пассивтік операциялардың негізгі түрлері

Заңды және жеке тұлғалардың есеп немесе ағымдағы шоттарына қаражат тарту (талап етілмелі депозиттер).
Басқа банктерден қарыз алу (банкаралық несие).
Заңды және жеке тұлғалардың қаражатын мерзімді салымға жұмылдыру.
Құнды қағаздарды шығару және орналастыру.
Орталық (Ұлттық) банктен орталықтандырылған несие алу және т.б.

Банктің ресурстары дегеніміз — басқа тұлғаларға уақытша пайдалануға беруге немесе өзге активтік операцияларды жүргізуге бағытталуы мүмкін банктің бос қаражаты. Мұндай ресурстар меншікті капитал мен жұмылдырылған (қарызға алынған) қаражаттан құралады.

Меншікті капитал: қалыптасуы және талаптар

Банктің меншікті капиталы бастапқыда сатылған акциялардан түскен қаражаттан немесе акционерлердің кіріс жарналарынан құралады. Бұл қаражат банктік қызметтің жүзеге асуын қамтамасыз етуге арналған, сондықтан оны кейде акционерлік капитал деп те атайды.

Жаңадан ашылатын банктер үшін (Ұлттық банктің басқармасының 1997 жылғы 5 желтоқсандағы №412 қаулысына сәйкес) меншікті капиталдың ең төменгі мөлшері 1 млн теңге. Банк есепке алынған сәтте оның кемінде 50% төленуі тиіс, ал қалған бөлігі банк тіркелгеннен кейінгі бір күнтізбелік жыл ішінде төленуі керек. Бұл талап орындалмаса, Ұлттық банк есепке қою туралы қорытынды бермейді.

Қазақстан заңнамасының бір ерекшелігі — банктің құрылтайшылары мен акционерлері сатып алған акциялардың құнын толықтай ақшалай төлеуі тиіс (аталған заңның 16-бабының 2-тармағы). Кейбір елдерде меншікті капитал тек ақшамен ғана емес, материалдық және материалдық емес активтермен немесе үшінші тұлғалардың бағалы қағаздарымен де қалыптастырылуы мүмкін. Алайда бұл тәсіл әрдайым қолайлы емес, өйткені меншікті капиталды несие берудің көзі ретінде пайдалану мүмкіндігі төмендеуі ықтимал.

Меншікті капиталдың әрі қарай ұлғаюы банктің таза пайдасынан аударым жасау немесе қосымша акция шығарып орналастыру арқылы іске асады. Капиталды арттырудың тағы бір ықтимал көзі — өткен жылдардағы бөлінбеген пайда.

Ресурстар құрылымы және депозиттердің рөлі

Банктің ресурстарының құрамында меншікті капиталдың үлесі әдетте жоғары емес — 10–12% шамасында, ал 88–90% — жұмылдырылған қаражат. Бұл пассивтік операциялардың банк үшін қаншалықты маңызды екенін көрсетеді.

Жұмылдырылған ресурстардың ішінде депозиттік қаражаттардың үлесі елеулі. Депозиттер мерзімді және талап етілмелі болып бөлінеді.

Мерзімді депозит белгілі бір мерзімге салынады. Мерзімі аяқталғанға дейін оны алу салымшы үшін тиімсіз болуы мүмкін, өйткені табыстың бір бөлігі жоғалады. Сондықтан банк бұл қаражатты мерзімі аяқталғанға дейін салыстырмалы түрде тұрақты ресурс ретінде пайдалана алады.
Талап етілмелі депозит бойынша салымшы қаражатты кез келген уақытта толық немесе ішінара талап ете алады. Сол себепті банк мұндай міндеттемелерді орындау үшін талап етілмелі депозиттердің белгілі бір бөлігін өтімді түрде ұстауға тырысады.

Бұл депозит түрлері қалыптасу әдістері жағынан да ерекшеленеді: мерзімді депозит әдетте табыс табуға бағытталған арнайы шартпен орналастырылса, талап етілмелі депозит көбіне банктегі есеп, ағымдағы және өзге де арнайы шоттар арқылы қалыптасады.