Ақша қажеттілігі және оның мәні

Ақшаның пайда болуы және экономикалық мәні

Ақшаның өмір сүруіндегі объективті қажеттілік тауар өндірісі мен тауар айналысының болуына негізделеді. Кез келген тауар айналысында ақша айырбас құралы қызметін атқарады: тауар мен ақша бір-бірінен бөлінбейді. Ақша айналысы болмаса, тауар айналысы да жүзеге аспайды.

Нақты және абстрактілі еңбек, жеке және қоғамдық еңбек арасындағы айырмашылықтар, сондай-ақ тұтыну құны мен құнның арасындағы тауар табиғатына тән қайшылықтар айырбас құнының әртүрлі формаларын қалыптастырды.

Айырбас құнының мазмұны

Айырбас құны — бір тауардың басқа тауарға белгілі бір сәйкестікте айырбасталу қабілеті.

Құнның жай және кездейсоқ формасы
Толық немесе жалпы формасы
Жалпылама формасы

Ақша — ерекше жалпылама эквивалент

Ақша тауардан дами отырып, тауар болып қала береді, бірақ ол — ерекше жалпылама эквивалент. Ақша — барлық басқа тауарлардың құны бейнеленетін ерекше тауар; оның делдалдық қызметі арқылы тауар өндірушілер арасында еңбек өнімдерінің айырбасы үздіксіз жүріп отырады.

Экономикалық категория ретінде ақшаның мәні оның үш қасиетінің бірлігінде көрінеді.

Жалпыға тікелей айырбасталу

Ақшаның кез келген материалдық құндылыққа айырбастала алуын сипаттайды.
Айырбас құнының дербес формасы

Тауарды сатумен тікелей байланыссыз да құнды білдіруге мүмкіндік береді.
Еңбектің сыртқы заттық өлшемі

Тауар өндіруге жұмсалған еңбек құнын ақша арқылы өлшеуге болады.

1922–1924 жж. ақша реформалары

Реформаның қажеттілігі

Революцияға дейінгі Қазақстанда 1895–1897 жж. ақша реформалары нәтижесінде алтын монета айналысы бар алтын монометаллизм жүйесі енгізілді. Негізгі ақша белгілеріне 92% алтынмен қамтамасыз етілген Мемлекеттік банктің несиелік билеттері жатты.

1917 жылдың жазында Уақытша үкімет 20 және 40 рубльдік ақша белгілерін шығарды. Сыртқы бейнесі шынының бетіне жабыстырылған этикеткаларға ұқсас болғандықтан, халық оларды «керенки» деп атады.

Қазан төңкерісінен кейін ақша айналысының жағдайы одан әрі нашарлады: 1913–1920 жылдар аралығында айналыстағы қағаз ақша массасы 48 есеге өсті, ал ақша 10 мың есе құнсызданды. 1919 жылы алғаш рет кеңестік мемлекеттік билеттер, кейін РСФСР-дің есеп айырысу белгілері айналысқа шығарылды. Бірқатар өңірлерде жергілікті ақша белгілерін эмиссиялауға да рұқсат берілді.

Азамат соғысы мен шетел интервенциясы жағдайында интервенттер, шетелдік құрылымдар және ақгвардияшыл «үкіметтер» өз ақшаларын басып шығарды. Бағамдары әртүрлі болып, олар жылдам құнсызданды. Нәтижесінде шаруашылық қатынастар натуралдануға бет алып, ақша айналыстан ығыстырыла бастады.

1921 жылғы наурызда РКП(б)-ның X съезінде Жаңа экономикалық саясат (ЖЭС) қабылданды. 1921 жылғы қазанда РКФСР-да Мемлекеттік банк құрылып, елдің басты эмиссиялық орталығына айналды. Банктің негізгі міндеттерінің бірі — ақша реформасын жүргізуге дайындық болды. Реформаның экономикалық алғышарттарына ЖЭС нәтижесінде шаруашылық жағдайдың біршама жақсаруы жатты.

Реформаның мазмұны және кезеңдері

Ақша реформасы екі кезеңмен жүзеге асырылды. 1922 жылғы 25 шілде және 22 қазандағы КеңХалКом декреттері бойынша Мембанкке 1, 2, 3, 5, 10, 25 және 50 червонец номиналындағы банктік билеттерді шығару құқығы берілді.

Негізгі өлшем

1 червонец = алтын монетадағы 10 рубль (7,74234 г алтын).

Қолданылу аясы

Червонец ірі ақша болғандықтан, көбіне шаруашылық айналымында қолданылды; кеңестік ақша белгілері базар мен бөлшек саудада жүрді.

Екі валютаның қосарлы айналысы халыққа да, экономикаға да елеулі әсер етті: жалақы червонецпен есептелгенімен, іс жүзінде кеңестік ақша белгілерімен төленетін жағдайлар кездесті.

1924 жылғы 5 ақпанда ОАК және Халық Комиссарлар Кеңесінің декретіне сәйкес реформа тоқтатылып, айналысқа 1, 3 және 5 рубльдегі қазыналық билеттер шығарылды. Ара қатынас: 10 қазыналық билет = 1 червонец. Валюталық нарыққа алтын мен шетел валюталарының айтарлықтай құйылымы байқалды.

1922–1924 жж. реформалар кезінде көпшілік құнсыз қағаз ақшалардың орнына мыс монеталардың қайта келуін ерекше құбылыс ретінде бағалады. (Дереккөз: Ғ.С. Сейітқасымов, «Ақша. Несие. Банктер», 54-бет.)

Коммерциялық емес ұйымдар мен мекемелердің шығыстары

Коммерциялық емес ұйымдар мен мекемелердің шығыстары, әдетте, жарғыда немесе өзге бекітілген құжаттарда көзделген функцияларын орындауды қамтамасыз етуге бағытталады. Шығыстардың құрамы мен құрылымы ұйым қызметінің бағытына және оны жүзеге асыру тәсіліне байланысты анықталады.

Жоспарлау тәсілдері

1) Шаруашылық есеп және өзін-өзі өтеу

Мұндай ұйымдар қаржылық нәтижелерін есептеп, жоспарлайды және қаржы жоспарының немесе бизнес-жоспардың көрсеткіштерінде рәсімдейді. Бұл жағдайда өндіріс пен қызмет көрсету шығындарының тізбесі материалдық өндіріс саласына ұқсас болады. Алайда материалдық шығындар үлесі төменірек, ал еңбекақы мен әлеуметтік аударымдар үлесі жоғарырақ келеді.
2) Мемлекеттік бюджеттен қаржыландыру

Бюджеттен қаржыландырылатын мекемелер шығыстарды смета арқылы жоспарлайды.
3) Басқа қаржы ресурстары есебінен қамтамасыз ету

Өзге көздерден қаржыландырылатын ұйымдар да шығыстар мен кірістердің сметаларын жасайды.

Сметаның қаржы жоспарынан айырмашылығы: сметада шығыстар анағұрлым егжей-тегжейлі негізделеді, ал кірістер көбіне әртүрлі көздер тұрғысынан ғана көрсетіледі.

Экономикалық жіктеме бойынша шығыстар

Ағымдағы шығыстар

Тауарлар мен қызметтерге жұмсалатын шығыстар
Сыйақы төлеу
Субсидиялар

Күрделі шығыстар

Негізгі капиталды сатып алу
Негізгі капиталды жасау
Күрделі жөндеу
Жерді сатып алу
Ел ішіндегі күрделі трансферттер

Кредит беру, үлескерлікпен қатысу

Несие беру, акционерлік капиталға үлескерлікпен қатысу
Ерекшелігі бар ішкі несиелендіру
Халықаралық ұйымдар акцияларын сатып алу

Қаржыландыру

Ерекшелігі бар ішкі борышты өтеу
Ішкі нарықта орналастырылған мемлекеттік бағалы қағаздар бойынша борышты өтеу
Сыртқы борышты өтеу

Дереккөз: Қ.Қ. Ілиясов, С. Құлпыбаев, «Қаржы», 181-бет.

Коммерциялық емес ұйымдар мен мекемелерді қаржыландыру көздері

Нарықтық экономикасы орныққан елдерде коммерциялық емес қызмет айтарлықтай дамыған. Кітапханалар, мұражайлар, ауруханалар, оқу орындары, театрлар, қайырымдылық қорлар мен кәсіптік бірлестіктер сияқты ұйымдардың коммерциялық емес нысаны жекеше бастаманы қоғамдық пайдалы қызметпен ұштастыруға мүмкіндік береді.

Негізгі көздер

Бюджет қаражаттары
Мемлекеттік бюджеттен тыс қорлар
Өнім/қызмет өткізуден түскен түсім (оның ішінде билеттер сату)
Коммерциялық құрылымдардан аударымдар және келісімшарт бойынша жұмыстар/қызметтер үшін түсімдер
Мүлікті жалға беруден түсім
Халықтың қаражаттары
Кадрларды даярлаудан түскен табыс және басқа көздер

Мемлекет өз функцияларын толық атқаратын салаларда ұйымдарды ұстау шығыстары, негізінен, мемлекеттік бюджет есебінен жүзеге асырылады (мемлекеттік басқару, құқықтық тәртіпті қорғау, қорғаныс, ішінара білім беру және денсаулық сақтау).

Маңызы жағынан екінші көз — көрсетілетін қызметтер мен орындалатын жұмыстардан түсетін меншікті кірістер, сондай-ақ ведомстволық кәсіпорындардағы өнім өндіруден алынатын жалпы табыс және ұйым мүлкін пайдаланудан түсетін кірістер.

Үшінші көз — банктік несиелер. Бұл көзді, әдетте, ақылы қызмет көрсететін ұйымдар пайдалана алады, өйткені қарыз қаражаттарын уақтылы қайтару тұрақты әрі жоспарлы жұмыс істеуді талап етеді.

Бұдан бөлек, қайырымдылық аударымдары, демеушілік қаржыландыру және гранттар да маңызды рөл атқарады.

Дереккөз: С. Құлпыбаев, Қ.Қ. Ілиясов, «Қаржы», 178-бет.

Қаржылық бақылау: мәні, маңызы және жіктелуі

Қаржылық бақылау — қаржы жүйесінің барлық буындарында ресурстарды қалыптастыру, бөлу және пайдаланудың негізділігін тексеруге бағытталған ерекше қызмет. Ол қаржыны басқарудың функционалдық элементі ретінде қаржылық жоспарлау және қаржыны жедел басқару сияқты басқа элементтермен тығыз байланыста, бір мезгілде жүзеге асырылады.

Қаржылық бақылаудың объективті қажеттілігі қаржының экономикалық категория ретіндегі бақылау функциясымен шарттас: ол өндіріс, айырбас, бөлу және тұтыну процестеріне қоғам, ең алдымен мемлекет тарапынан ықпал етуге мүмкіндік береді.

Қаржылық бақылаудың мақсаты

Ғылыми негізделген қаржы саясатын және тиімді қаржы механизмін қалыптастыруға жәрдемдесу.

Негізгі функциялары

Қаражаттардың жұмсалуын тексеру
Мемлекеттік ресурстарға қаражаттарды жұмылдырудың уақыттылығы мен толықтығын тексеру
Есеп және есептеме қағидаларының сақталуын тексеру

Сыныптамасы (негізгі бағыттар)

Қаржылық бақылау субъектілердегі айырмашылықтарға, бақылау іс-қимылдарын жүргізу уақытына және қолданылатын тәсілдерге қарай жіктеледі. Қазақстандағы қазіргі жүйеде субъектілеріне қарай мемлекеттік, қоғамдық және аудиторлық бақылау ажыратылады.

Мемлекеттік қаржылық бақылау қамтитын объектілер

Республикалық және жергілікті бюджеттердің атқарылуы, есептеме алу және жүргізу, орындалуын бағалау, мемлекет гранттары мен активтерін, мемлекет кепілдік берген қарыздарды, сондай-ақ мемлекеттік мекемелердің тауар өткізуден түсетін өз иелігінде қалатын қаражатты пайдалану бөлігіндегі қызметінің заңнамаға сәйкестігі.

Арнайы түрлері

Салықтық бақылау: салықтар мен міндетті төлемдердің толық әрі уақтылы түсуін қадағалау
Бюджеттік бақылау: мемлекеттік бюджеттің кірістері мен шығыстарының орындалуын тексеру
Банктік қадағалау: несие ресурстарының қалыптасуы мен қозғалысын бақылау
Кедендік бақылау: құжаттар мен мәліметтерді тексеру, есепке алу және рәсімдеу процестері

Мемлекеттің экономикалық қызметі және мемлекеттік қаржы

Кез келген қоғамда мемлекет экономикалық қызметке қоғам дамуының таңдалған үлгісіне, саяси құрылымына, қалыптасқан дәстүрлерге және сыртқы факторларға қарай әртүрлі деңгейде қатысады.

Мемлекеттің экономикалық қызметінің негізгі функциялары

1) Экономиканың қалыпты дамуына құқықтық базаны анықтау
2) Монополиялық қызметті шектеу және бәсекелестікті қорғау
3) Табыс пен байлықты қайта бөлу
4) Экономиканы тұрақтандыру
5) Ресурстарды қайта бөлу (қоғамдық игіліктерді жеткілікті қамтамасыз ету және нарықтағы жетілмегендіктерді түзету)

Нарықтық жүйе табыс пен байлықты бастапқы бөлуде айтарлықтай теңсіздік тудыратындықтан, мемлекет оларды қайта бөлуге қатысады. Бұл үшін салық салу, трансферттер, жалақыны және бағаларды реттеу құралдары қолданылады.

Экономиканы тұрақтандыру жөніндегі шаралар жұмыспен қамтылу мен инфляция деңгейін бақылауды, сондай-ақ экономикалық өсуді ынталандыруды қамтиды.

Мемлекеттік қаржының анықтамасы

Мемлекеттік қаржы — мемлекеттің экономикалық, әлеуметтік және саяси функцияларын орындау үшін қажетті ақша ресурстарын қалыптастыруды және пайдалануды қамтамасыз ететін қаржы жүйесінің маңызды саласы. Экономикалық мәні жағынан ол қоғамдық өнім құны мен ұлттық байлықтың бір бөлігін бөлу және қайта бөлу арқылы мемлекет пен оның кәсіпорындарының қаржы ресурстарын қалыптастыруға, сондай-ақ алынған қаражаттарды мемлекеттік функцияларды орындауға пайдалануға байланысты ақша қатынастарын білдіреді.