Нарықтық экономикадағы несиенің функциялары
Несие: мәні және экономикадағы қызметтері
Несие — пайыз төлеу және қайтару шартымен уақытша пайдалануға (қарызға) берілетін саудалық капитал қозғалысы. Ол нарықтық экономиканың тірегі ретінде экономикалық дамудың ажырамас бөлігі болып саналады. Несиені шаруашылық субъектілері ғана емес, мемлекет, үкімет және жеке азаматтар да пайдаланады.
Несиенің негізгі қызметтері
- Қайта бөлу — капиталдың салалар арасында қозғалуын қамтамасыз етеді.
- Айналыс шығындарын үнемдеу — меншікті қаражат тапшылығын жабуға көмектеседі.
- Нақты ақшаны уақытша алмастыру — ақша айналысын жылдамдатады.
- Капиталдың шоғырлануын жеделдету — өндіріс ауқымын кеңейтіп, пайда табуға жағдай жасайды.
- Ғылыми-техникалық прогресті жеделдету — жаңалықтарды енгізуді және ұйымдық-техникалық дамуды қаржыландырады.
1) Қайта бөлу
Несиенің қайта бөлу қызметі ұлттық экономиканың толыққанды жұмыс істеуіне ықпал етеді: осы механизм арқылы экономиканың бір саласынан екінші саласына капитал ағымы жүзеге асады.
2) Айналыс шығындарын үнемдеу
Қарыз алушылардың әртүрлі санаты меншікті қаражат жеткіліксіз болған жағдайда несиеге жүгінеді. Бұл өз кезегінде айналыс шығындарын қысқартуға көмектеседі.
3) Нақты ақшаны уақытша алмастыру
Бұл қызмет тауар айналысын ғана емес, нақты ақшаны уақытша алмастыру арқылы ақша айналысын да жеделдетеді. Ол несиелік ақшалар арқылы іске асады: чектер, вексельдер, несиелік карталар.
4) Капиталды шоғырландыру
Капиталдың шоғырлануы экономиканың тұрақты дамуы үшін маңызды. Несие өндіріс ауқымын ұлғайтып, тиімділікті арттыруға мүмкіндік береді.
5) Ғылыми-техникалық прогресті жеделдету
Бұл қызмет ғылыми-техникалық және ұйымдастырушылық жаңартуларды қаржыландырумен сипатталады. Сонымен қатар, несие өндірісте жаңа технологияларды енгізу үшін де ерекше қажет.
Салық салудың жалпы теориялары
Салықтар тауарлы өндірістің дамуымен, қоғамның топтарға бөлінуімен және мемлекеттің пайда болуымен қатар қалыптасты. Мемлекетке әскерді, сотты және мемлекеттік қызметкерлерді ұстау үшін қаражат қажет болды. Салық — белгілі бір мерзімде және белгілі бір көлемде, заңда көзделген міндетті төлем.
Негізгі теориялық бағыттар
-
1) Айырбас теориясы мемлекет ↔ азамат
Салық — азаматтар мен мемлекет арасындағы өзара келісім нәтижесі: азамат мемлекет көрсететін қызметтер үшін төлем жасайды.
-
2) Рахаттану теориясы
Салық — мемлекет көрсететін белгілі бір қызмет үшін төленетін қажетті төлем ретінде қарастырылады.
-
3) Классикалық теория
Салық — мемлекетті ұстауға қажетті қаражатты құрайтын қазынаның негізгі көзі.
-
4) Кейнсиандық теория
Салық — экономиканы реттеудің ең маңызды әрі тиімді құралдарының бірі.
-
5) Сақтандыру теориясы
Салық сақтандыру сипатына ие төлем ретінде түсіндіріледі.
-
6) Ұсынысты үнемдеу теориясы
Негізгі назар салық төлемдеріндегі үнемдеу мен ынталандыру әсеріне аударылады.
Акцизделетін тауарлар импортына салық салу
Акциз — бағаға қосылатын және сатып алушы төлейтін тауарларға салынатын жанама салықтың бір түрі. Акциздер, әдетте, монополиялық түрде жоғары бағамен сатылатын және тұрақты сұранысы бар тауарларды өндірушілерге қатысты қолданылады.
Бюджеттегі үлесі
2,7%
Салық сипаты
Жанама, бағаға қосылады
Жіктелуі
- Әмбебап акциздер — құнға пайызбен, жалпы айналымнан алынады (сатудан, айналымнан алынатын салықтар).
- Жеке-дара акциздер — нақты тауарлар мен қызмет түрлеріне белгіленеді.
Акциз салынатын объектілер
- Қазақстан Республикасы аумағында өндірілген және ҚР аумағына импортталатын тауарлар.
- Қызмет түрлері (акцизделетін қызметтер).
Акциз төлеушілер
- 1 ҚР аумағында акцизделетін тауарлар өндіретін жеке және заңды тұлғалар.
- 2 Акцизделетін тауарларды ҚР кедендік аумағына импорттайтын жеке және заңды тұлғалар.
- 3 ҚР аумағында бензин мен дизель отынын көтерме және бөлшек саудада өткізетін тұлғалар.
- 4 Егер бұрын акциз төленбесе, тәркіленген, иесіз акцизделетін тауарларды, сондай-ақ мұрагерлік құқығы бойынша мемлекетке өткен немесе өтеусіз берілген акцизделетін тауарларды өткізетін тұлғалар.
- 5 Резидент емес заңды тұлғалар және олардың құрылымдық бөлімшелері.
- 6 ҚР аумағында акцизделетін қызмет түрін жүзеге асыратын жеке және заңды тұлғалар.
Акцизделетін тауарлардың тізбесі (ҚР, 1999 ж. 16 шілде)
Алкоголь өнімдері
- Спирттің барлық түрлері
- Арақ
- Ликер-арақ өнімдері
- Күшейтілген сусындар, күшейтілген шырындар мен бальзамдар
- Шарап
- Коньяк
- Шампан шарабы
- Сыра
- Шарап материалдары
Темекі өнімдері
- Темекі өнімдері
- Құрамында темекі бар басқа да өнімдер
Балық өнімдері
- Бекіре және қызыл балық
- Бекіре және қызыл балық уылдырығы
- Бекіре және қызыл балықтан, уылдырықтан дайындалған жеңсік тағамдар
Салық түрлері және олардың жіктелуі
Салықтар бірнеше белгі бойынша жіктеледі. Төмендегі құрылым салық салудың объектісі, мөлшерлемені анықтау тәсілі және қолданылу ерекшеліктерін жүйелі түрде көрсетеді.
Негізгі жіктеу белгілері
- 1) Өндіріп алу тәсілі (объект) бойынша
- Тікелей және жанама салықтар.
- 2) Тікелей салықтардың түрлері
- Нақты және дербес.
- 3) Салық мөлшерін анықтау тәсілі бойынша
- Үйлесімді, үдемелі, кемімелі.
- 4) Пайдалану ретіне қарай
- Жалпы және мақсатты.
- 5) Төлеу нысаны бойынша
- Заттай және ақшалай.
- 6) Қолданылу жағдайына қарай
- Жай және төтенше.
- 7) Салық базасы мен төлеу көзіне қарай
- Активті және пассивті.
- 8) Төлену тәртібіне қарай
- Тұрақты және біржолғы.
Тікелей және жанама салықтар
Тікелей салық — табыстан немесе мүлік иелерінен тікелей алынады. Мысалдар: корпоративтік табыс салығы, жеке табыс салығы, жер қойнауын пайдаланушылардың салықтары, әлеуметтік салық, жер салығы, мүлік салығы.
Жанама салық — тауар бағасына қосылып, тауарды сату кезінде тұтынушыдан өндіріп алынады. Мысалдар: қосылған құн салығы (ҚҚС), акциз.
Нақты және дербес салықтар
Нақты салық — табыс мөлшеріне тәуелсіз, мүліктің сыртқы белгілеріне қарай белгіленеді. Мысалдар: жер, мүлік, бағалы қағаздармен операцияларға салынатын салықтар.
Дербес салық — табыс көлеміне байланысты алынады (заңды және жеке тұлғалардың табыс салығы).
Мөлшерлеме түрлері
Үйлесімді — база өзгерсе де, ставка бірқалыпты (мысалы: ҚҚС, акциздер).
Үдемелі — база өскен сайын ставка өседі (мысалы: жеке табыс салығы, мүлік салығы).
Кемімелі — база өскен сайын ставка төмендейді (кей елдерде кең тараған үлгі).
Қолданылу және төлену ерекшеліктері
Жалпы — кез келген мақсатқа жұмсалады (мысалы: ҚҚС, акциз, мүлік салығы).
Мақсатты — алдын ала белгіленген бағытқа жұмсалады (мысалы: әлеуметтік, көлік құралдары салығы).
Заттай — тауар/зат түрінде; ақшалай — тек ақша түрінде.
Тұрақты — белгілі кезең ішінде тұрақты; біржолғы — бір жағдайға байланысты.
Активті және пассивті салықтар
Активті салық
Ағымдағы шаруашылық және өндірістік қызметтен туындайды. Мысалдар: жеке табыс салығы, ҚҚС, акциз.
Пассивті салық
Салық төлеушінің ақшаны қайдан алғанына тәуелсіз түрде салынатын салық ретінде түсіндіріледі.
ЕДБ-нің бағалы қағаздармен жүргізетін эмиссиялық және инвестициялық операциялары
ЕДБ-нің эмиссиялық операциялары — банк акционерлік қоғам ретінде немесе өзге мақсаттарда бағалы қағаздар түрлерін шығару (эмиссиялау) арқылы жүзеге асыратын қызметі. Инвестициялық қызмет — салыстырмалы ұзақ мерзім ішінде айналымда болатын бағалы қағаздарға ақша қаражаттарын орналастыру.
Бағалы қағаздардың топтары
1) Қор бағалы қағаздары
- Мемлекеттік бағалы қағаздар
- Мемлекеттік емес бағалы қағаздар
2) Коммерциялық бағалы қағаздар
Акция, облигация, ипотекалық куәліктер, депозиттік және жинақ сертификаттары, депозитарлық қолхаттар.
Инвестициялық операциялардың мазмұны
- Жаңа бағалы қағаздарға қаражат орналастыруға кепілдік беру.
- Клиенттерге бағалы қағаздың түрін, шығару уақытын және ұсыныс (сату) тәсілін таңдау бойынша кеңес беру.
- Инвестициялық саясат арқылы портфельді басқару және тәуекелді теңгеру.
Коммерциялық банктің инвестициялық саясаты
Инвестициялық саясат — банктің тұрақты жұмыс істеуін, пайдалылығын және өтімділігін қамтамасыз ету мақсатында инвестициялық портфельді басқару стратегияларын әзірлеу және іске асыруға бағытталған шаралар жиынтығы.
Негізгі мақсат
Қаражаттың сақталуы
Тәсіл
Диверсификация
Нәтиже
Табыстылық және өтімділік