БӨКЕЙҰЛЫ ЖӘҢГІР ХАН
Бөкейұлы Жәңгір хан (1801–1845): дәуір тоғысындағы күрделі тұлға
Бөкейұлы Жәңгір хан (1801–1845) — Кіші жүздің Әбілхайыр хан әулетінен тараған, Бөкей ордасының соңғы ханы. Ол — Әбілхайырдың шөбересі, Нұралы ханның немересі. Жәңгірдің шын аты — Жиһангер.
Таққа келу жолы және саяси жағдай
Жәңгірдің әкесі Бөкей Еділ мен Жайық арасындағы елді әуелі сұлтан дәрежесінде басқарды. Кейін патша үкіметінің қазақ хандықтарын біртіндеп бөлшектеп, әлсірету саясаты күшейген тұста, 1812 жылы хан атағын алды. Алайда ол хандықтың қызығын ұзақ көрмей, 1815 жылы қайтыс болды.
Тақ мұрагерлік жолмен Бөкейдің үш ұлының үлкеніне тиесілі еді. Бірақ мұрагердің Астрахан губерниясының губернаторы Андреевскийдің үйінде оқып жүруіне байланысты, ол ер жетіп, ел басқаруға даяр болғанша билікті Бөкейдің інісі Шығай сұлтан уақытша қолға алды.
Назар аударар тұс
Еуропалық білім алып, орысша тәрбиеленіп, әкімшілік басқару тәсілдерін меңгерген Жәңгір 1823 жылдан бастап билікті өз қолына алды.
Ішкі саясаттың салдары: жер, құқық және әлеуметтік қысым
Жәңгір билік құрған кезеңде патша үкіметінің саясатын мүлтіксіз орындап, Батыс Қазақстанда оны жүзеге асырушы ықпалды тұлғалардың біріне айналды. Осы жылдары Еділ мен Жайық өзендері, сондай-ақ Каспий теңізі жағалауындағы бірқатар өңірлерді қазақ шаруаларының пайдалануына тыйым салынды.
- Бұл жерлерге мал жаю құқығы шектелді.
- Балық аулау мүмкіндігі тарылды.
- Салық көлемі өсіп, бөлістегі шаруалар үлесі кеміді.
Осы факторлардың жиынтығы Бөкей ордасында Исатай Тайманов пен Махамбет Өтемісов бастаған шаруалар көтерілісінің тууына алып келді.
Ағартушылық қыры: отырықшылық, мектеп және білім
Жәңгір ханның қызметінде қарама-қайшы қырлармен бірге ағартушылық ұмтылыс та болды. Ол елді отырықшылыққа көшіру, мектеп ашу, балаларды оқыту ісіне ерекше көңіл бөлді. Оның бастамасымен ашылған мектептен білім алған алғашқы шәкірттердің бірі — қазақ этнографы, Орыс география қоғамының қызметкер мүшесі Мұхаммед Салық Бабажанов.
«…Ханның ықпалымен және жанашырлығымен Ордадағылар білімнің қажеттілігін сезіне бастады. Шәкірттер мен мұғалімдерді ынталандыру үшін марқұм хан ақшасын да, өзінің ынтасы мен ордалықтарға оқу-білімнің пайдасы жөнінде түсіндірмек болған қажырын да аямады. Өзінің сарайында мектеп ашып, 60 адам ислам діні, орыс жазуы және тілі жөнінде дәріс алды. Бұл мектеп сарай маңында осы күнге дейін “Жәңгір мектебі” деп аталып келді. Ондағы 30 бала Орданың шаруашылық қаржысы есебінен білім алуда».
Тарихи баға: асыра дәріптеусіз, жоққа шығармай
Жәңгір хан — бойында жақсылығы мен жамандығы қатар өрілген, іс-әрекетінің нәтижесі жағдайға қарай екі қырынан да көрінетін күрделі тұлға. Оны біржақты дәріптеп, шектен тыс асқақтатпай да, кемшілігін ғана алға тартып, мүлде жатқа шығармай да, адамгершілік пен парасат өлшемі тұрғысынан тарихи бағасын беретін уақыт жетті.
Қалай болғанда да, Жәңгір ханның халқымыздың тарихында өзіндік орны бары — даусыз.
Қорытынды
Жәңгір хан қайтыс болғаннан кейін Бөкей ордасындағы хан өкіметі жойылып, басқару жүйесі қайта құрылды.