Білім берудің мазмұны
Пәннің жалпы мазмұны және құрылымы
Бұл материал «Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихы» пәнінің мақсаттарын, негізгі тақырыптарын және оқу нәтижелерін жүйелі түрде сипаттайды. Пән мемлекет пен құқықтың қалыптасу эволюциясын түсінуге, тарихи-құқықтық деректермен жұмыс істеуге және құқықтық институттардың өзгеру логикасын талдауға бағытталған.
Негізгі мақсат
Мемлекет пен құқық тарихын кезеңдерге бөліп, институттардың пайда болуы мен өзгеруін тарихи контексте түсіндіру.
Пәнаралық байланыс
Тарих, саясаттану, құқық теориясы, конституциялық құқық және құқық философиясымен сабақтастығы.
Маңыздылығы
Қазіргі мемлекеттілік пен құқықтық жүйені кәсіби деңгейде түсіндіруге негіз болатын тарихи тәжірибені меңгерту.
I тарау. Кіріспе
І.1. Тақырып: пәннің мақсаттары және кезеңдерге бөлу
- Пәннің жалпы сипаттамасы: оқытудың мақсаты мен міндеттері.
- Пәннің басқа ғылымдармен және құқық салаларымен байланысы.
- Пәннің ғылым жүйесіндегі орны және қазіргі заңгер даярлаудағы рөлі.
Практикалық бағыт
Білім алушы пәннің маңызын негіздеп, тарихи кезеңдеуді түсіндіріп, оқу материалын кесте, сызба, диаграмма түрінде жүйелей алады. Сондай-ақ деректермен жұмыс істеп, ақпаратты талдап, пікірталас форматында сұрақ қоя білу дағдысы қалыптасады.
Қалыптасатын құзыреттер
II тарау. Әскери демократия және Қазақстан аумағындағы алғашқы мемлекеттік бірлестіктер
2.1. Алғашқы мемлекеттік одақтар
Алғашқы қауымдық құрылыс ыдыраған кезеңде басқарудың ерекше түрлері қалыптасты: тайпалық кеңес, жоғарғы көсем, әскери басшы. Бұл өзгерістер әскери демократия институтының пайда болуына негіз болды.
- Сақ-массагет тайпаларының қоғамдық-саяси құрылысы.
- Ғұндардың әскери-демократиялық одағы және Мөде реформалары.
- Үйсіндер: күнби (күнму) билігі, экономикалық және саяси функциялар.
- Қаңлылардың саяси құрылымы.
Батыс Түрік қағанаты және Қарахан мемлекеті
Ерте ортағасырлық мемлекеттіліктің ірі үлгілері ретінде Батыс Түрік қағанаты мен Қарахан мемлекеті басқару, лауазымдар жүйесі және құқықтық нормалар арқылы сипатталады.
Негізгі түйіндер
- Қаған билігі, кеңес, жоғарғы лауазымдар және қағанат құқығы.
- Қоғамдық құрылым: әлеуметтік жіктелу және басқару тәжірибесі.
- Қарахан мемлекеті: ерте феодалдық кезең, әскери жүйе, икта және коммендация институттары.
- Дін және құқық: исламның орны, әдет құқығы мен шариғаттың өзара ықпалы.
2.2. Қазақстан моңғол шапқыншылығы кезеңінде
Моңғол дәуірі әкімшілік басқару мен әскери ұйымға түбегейлі өзгеріс әкелді: Шыңғыс хан реформалары, ондық әскери жүйе, ұлыстардағы басқару тәртібі қалыптасты.
- Қазақстан аумағына моңғолдардың басып кіруі.
- Шағатай және Жошы ұлыстары билігі кезеңіндегі өзгерістер.
- Алтын Орданың Қазақстан дамуына ықпалы.
- Құқық: Шыңғыс ханның «Яса» заңдары, қылмыс пен жаза жүйесі.
2.3. Ноғай Ордасы
Ноғай Ордасы — ерте феодалдық әскери-аристократиялық мемлекет. Оның саяси билігінде әскери элитаның ықпалы айқын көрініс тапты.
- Басқару органдарының жүйесі және билік құрылымының ерекшеліктері.
- Орталық атқару-басқару және сот билігінің ұйымдасуы.
Қоғамдық және әкімшілік құрылым құқықтық реттеумен қатар жүрді: сот тәжірибесі, дауларды шешу тетіктері, әдет нормаларының қолданылуы қарастырылады.
Практикалық сабақтар және күтілетін нәтижелер
- Пәннің міндеттерін анықтау: маңызы және кезеңдерге бөлу.
- Кестелер, сызбалар және диаграммалар құрастыру.
- Алғашқы мемлекеттіліктің дереккөздерін өздігінен іздестіру.
- Берілген мәліметтерге талдау жасап, қорытынды ұсыну.
- Әңгімелеу және қарсы сұрақ қою арқылы дәлелдеу мәдениетін қалыптастыру.
- Билік органдары, әкімшілік басқару, дереккөздермен жұмыс дағдылары.
III тарау. Қазақ хандығының қоғамдық-саяси құрылысы
3.1. Қазақ хандығының құрылуы
Қазақ елінің қалыптасуы Алтын Орданың ыдырауымен тығыз байланысты. Қазақ хандығының құрылуы, жүздердің этникалық құрамы, тұрғындардың ру-тайпалық бөлінісі және таңба-ұран жүйесі қоғамдық ұйымның маңызды белгілері ретінде қарастырылады.
Қоғамдық құрылым және әлеуметтік топтар
Ақсүйектер
Хандар мен сұлтандардың құқықтық мәртебесі, билікке қатысу ерекшеліктері.
Феодалдық топтар
Билер, байлар, батырлар және олардың қоғамдық-саяси ықпалы.
Діни өкілдер
Қажылар, имамдар, молдалар және діни нормалардың қоғамдық өмірге әсері.
Қараша халық
Шаруалар, төлеңгіттер, құлдар: құқықтық жағдайы және міндеткерлік түрлері.
Саяси құрылым
- Ру — мемлекеттілік құрылымының негізгі бірлігі; мүшелердің құқықтары мен міндеттері.
- Хан билігі: әскери күштердің басшылығы және жоғарғы сот құзыреті.
- Құқықтық ескерткіштер: «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», XVII ғасырдағы реформалар.
- Билер кеңесі және қазақ билері съезінің рөлі.
3.2. XV–XVIII ғасырлардағы әдет-ғұрып құқығы
Қазақ әдет-ғұрып құқығы (адат) — дәстүрлік нормалардың заңдық сипат алып, қоғамдық қатынастарды реттеу жүйесіне айналған жиынтығы. Оның маңызды белгілері ретінде жариялылық пен адамгершілік қағидалары аталады.
Негізгі құқық салалары
Дереккөздер
Адаттың қайнар көздері және ірі жинақ: Тәуке ханның «Жеті Жарғысы» (мақсаты, құрылымы).
Меншік және міндеттеме
Жеке меншік, міндеттеме құқығы, шарттар және рулық өзара көмек институты.
Отбасы құқығы
Неке, ажырасу, көп әйел алу, әмеңгерлік, мұрагерлік тәртібі және әйелдердің құқықтық жағдайы.
Қылмыстық құқық және сот
Қылмыс пен жаза ұғымы, құн мен айып, қылмыс түрлері, сот және процесс; барымтаның әлеуметтік-құқықтық рөлі.
Практикалық тапсырмалар
- Қазақ хандығының қоғамдық-саяси жағдайына талдау жасау.
- «Қасым ханның қасқа жолы» мен «Есім ханның ескі жолына» құқықтық сипаттама беру.
- «Жеті Жарғының» негізгі бөлімдері мен нормаларын құрылымдап көрсету.
Күтілетін нәтижелер
IV тарау. Қазақстанның Ресейге қосылуы және мемлекеттік-құқықтық өзгерістер
4.1. Қосылу үдерісі және құқықтық шарттар
Қазақстанның Ресейге қосылуы бірнеше кезең арқылы жүріп, хан билігінің шектелуі, әкімшілік басқарудың қайта құрылуы және құқықтық мәртебенің өзгеруімен сипатталды.
- Кіші жүздің қосылуы және хан билігін шектеудің алғашқы нысандары.
- Игельстром реформасы; 1803 жылғы жұттың қоғамдық салдары.
- Абылай хан дәуіріндегі қазақ мемлекеттілігі; Бөкей хандығының құрылуы.
- 1822 ж. «Сібір қырғыздары туралы жарғы», 1824 ж. «Орынбор қырғыздары туралы жарғы».
- 1844 ж. «Орынбор қазақтарын басқару ережесі»: басқару және сот жүйесіндегі өзгерістер.
- Ұлы жүздің қосылуы және жалпы тарихи маңызы.
4.2. XIX ғасырдың 60–90 жылдарындағы реформалар
Ресей құрамындағы Қазақстанның құқықтық жағдайы 1867–1868 жылдардағы «Уақытша ережелер» арқылы жаңа әкімшілік-құқықтық жүйеге көшті. Кейінгі актілер басқару мен сот ісін одан әрі өзгертіп, империялық құқықтық кеңістікке бейімдеді.
Нормативтік негіз және негізгі өзгерістер
- 1867–1868 жж. реформалар: генерал-губернаторлықтарға бөліну, әкімшілік-құқықтық қайта құру.
- Құқық және сот жүйесіндегі өзгерістер: сот және процесс, халықтық өкілдік элементтерінің қалыптасуы.
- 1864 ж. «Сот реформасы туралы қысқа хат».
- 1885 ж. «Шар ережесі», 1891 ж. «Дала аймақтарын басқару ережесі».
- Материалдық құқық салалары: меншік, міндеттеме, отбасы және қылмыстық құқықтағы өзгерістер.
Практикалық жұмыс
Кезеңді сипаттау
Қазақстанның Ресейге қосылу кезеңін тарихи-құқықтық тұрғыда жүйелеу.
Құжаттарды талдау
«Уақытша ереже», «Шар ережесі», «Дала аймақтарын басқару ережесі», «Сот реформасы туралы қысқа хат», сондай-ақ 1822/1824 жылдардағы жарғылардың мазмұнын салыстырып көрсету.
Күтілетін оқу нәтижелері
- Қазақстанның Ресейге қосылу шарттарын және кезеңдерін түсіндіру.
- Негізгі реформалық құжаттардың мазмұнын білу және қолдану аясын талдау.
- Басқару органдары мен сот жүйесіндегі өзгерістердің мәнін көрсету.
- Құқық жүйесіндегі трансформацияны (меншік, отбасы, қылмыс, процесс) тарихи себептерімен байланыстыру.