Әлемдік ақшалар

Әлемдік ақшалар: ақша формасының сапалы жаңа кезеңі

Ақша формасының дамуындағы сапалы жаңа кезең әлемдік ақша ұғымы арқылы түсіндіріледі. Әлемдік ақша ақшаның негізгі қасиеттерін өзіне біріктіріп, ақша формасының логикалық жалғасы ретінде көрінеді; бұл ең алдымен қазыналық және төлем құралы қызметтерінің тұтастығы арқылы айқындалады.

К. Маркс әлемдік нарықтағы ақшаның рөлін атап көрсетіп, қазына және жаппай төлем құралы ретінде ақша әлемдік нарықта жалпыға ортақ тауар болып саналатынын жазған. Демек, әлемдік ақшаның табиғаты мен экономикалық категория ретіндегі маңызы оның қызметтері арқылы ашылады.

Қазіргі көрінісі

Қазіргі айналымда алтын монета жоқ болғандықтан, несиелік ақшалар алтынға айырбасталмайды. Әлемдік ақша ретінде алтын құймалар және еркін айырбасталатын валюталар қолданылады.

Еркін айырбасталатын валюталар

Қазіргі таңда әлемдік ақша ретінде кең қолданылатын валюталарға доллар, еуро және фунт стерлинг жатады.

Халықаралық есептік бірліктер

Әлемдік ақша қызметін валюта ғана емес, қаржылық институттардың арнайы есептік бірліктері де атқара алады: ХВҚ-ның СДР (қарыз алудың арнайы құқықтары), ал Еуропада бұрын қолданылған ЭКЮ кейін еуроға ауыстырылды.

Ақша айналысының заңы

Әр түрлі формадағы ақша айналысы тауарлар массасы, олардың баға деңгейі және ақша айналысының жылдамдығы арасындағы экономикалық байланысты білдіретін заңмен реттеледі. К. Маркс ақша айналысының заңын былайша түсіндірді: айналыс және төлем құралы қызметтерін орындауға қажетті ақша мөлшері сатылған тауарлардың баға сомасына тең болып, ол ақша бірлігінің айналыс жылдамдығына бөлінуі тиіс.

Негізгі айнымалылар

M: Ақша массасы
T: Тауар массасы
B: Тауардың орташа бағасы

К. Маркстың пікірінше, ақша қызметін алтын атқарған кезде айналысқа қажетті ақша мөлшері автоматты түрде реттелді: егер ақша нақты қажетті деңгейден асып кетсе, алтын айналыстан шығып, қазынаға (жеке жинаққа) кететін.

Осы логикаға сәйкес, қағаз ақша эмиссиясы айналысқа қажетті алтын ақшаның теориялық мөлшерімен шектелуі керек деп қарастырылды.

Ақшаның негізгі қызметтері

Ақша жалпыға бірдей эквивалент рөлін атқарады. Экономикалық теорияда ақшаның бес негізгі қызметі көрсетіледі.

1) Айналыс құралы

Бұл қызмет тауар айналымының классикалық формуласы арқылы ашылады: Т – А – Т. Мұнда ақша тауар айналымындағы делдал ретінде әрекет етеді. Айналыс құралы қызметіндегі ақша тауарлар мен қызметтерді сатып алуға, сондай-ақ қарыздарды төлеуге қолданылады.

2) Төлем құралы

Бұл жағдайда айналым екі бөлікке ажырайды: Т – А және А – Т. Тауар жеткізілгеннен кейін төлем құралы айналысқа түседі. Бұл қызмет көптеген сатушылар мен сатып алушыларды өзара байланыстырады. Төлем құралы қызметін несие, қарыз міндеттемелері және қолма-қол ақша да атқара алады (жалақы, жәрдемақы, шәкіртақы, зейнетақы, облигациялар, ипотекалық төлемдер және т.б.).

3) Жинақтау және қорлану

Тарихи тұрғыда алтынның тартымдылығы адамдарды оны жинауға және сақтауға итермеледі. Жинақталған қор қажет кезде сатып алу мүмкіндігін кеңейтеді, сол арқылы ақша жинақ қызметін атқарады. Мемлекет те алтын-валюта резерві және өзге резерв қорлар түрінде қорлану қорын қалыптастырады. Қазіргі кезде алтын көбіне қазына құралы ретінде қолданылады.

4) Әлемдік ақша

Әлемдік нарықта әлемдік ақша жаппай төлем құралы қызметін атқарады және жалпыға бірдей тауар ретінде танылады. Қазіргі тәжірибеде әлемдік ақша ретінде алтын құймалар және еркін айырбасталатын валюталар (доллар, еуро, фунт стерлинг) қолданылады.

5) Құн өлшемі

Құн өлшемі — ақшаның негізгі қызметтерінің бірі. Ол тауарлар мен қызметтердің құнын өлшеуге және салыстыруға мүмкіндік береді, балама айырбасты қамтамасыз етеді. Ақша бірлігі құнды өлшеудің ортақ шкаласы ретінде қолданылады.

Ақша массасы және Қазақстандағы ақша агрегаттары

Ақша массасы — шаруашылық айналымына қызмет ететін және заңды тұлғаларға, жеке тұлғаларға, сондай-ақ мемлекетке тиесілі сатып алу және төлем құралдарының жиынтық мөлшері. Оның құрамына айналыстағы қолма-қол ақша (банкноттар мен тиындар), сондай-ақ банктік депозиттер сияқты өтімді активтер кіреді.

Қазақстанда қолданылатын агрегаттар

M0 Айналыстағы қолма-қол ақша (банкноттар, тиындар).
M1 M0 + талап еткенге дейінгі қаражаттар: заңды тұлғалардың есеп айырысу (ағымдық, арнайы, чектік) шоттарындағы қаражат, халықтың талап еткенге дейінгі депозиттері.
M2 M1 + халықтың банктердегі мерзімді салымдары.
M3 M2 + мемлекеттік қарыз облигациялары, депозиттік сертификаттар және өзге кеңейтілген өтімді құралдар.

Екінші деңгейлі банктердегі факторинг

Коммерциялық банктердің кең таралған делдалдық қызметтерінің бірі — факторинг. Факторинг — тауарлар мен қызметтерді жеткізушілерден төлем құжаттарын (дебиторлық берешекті) сатып алу арқылы жүзеге асатын комиссиондық-делдалдық операция.

Факторингтің мақсаты — жеткізушінің айналым қаражатын жеделдету және төлемеу тәуекелін басқару. Банк (немесе факторингтік ұйым) төлем талабының жаңа иесі ретінде борышкердің төлем қабілетін тексергенімен, төлемнің кешігуі немесе төленбеуі тәуекелін белгілі бір деңгейде өз мойнына алады.

Факторингке қатысушылар

Факторингтік компания (немесе банк) — клиенттен шот-фактураны сатып алатын ұйым.
Клиент — факторингтік ұйыммен келісімшарт жасайтын өнеркәсіптік немесе сауда фирмасы (жабдықтаушы).
Сатып алушы (борышкер) — тауарды/қызметті алған және төлем жасауға міндетті контрагент.

Қолданылатын міндеттемелер

Жеке тұлғалардың қарыз міндеттемелері бойынша
Бюджеттік мекемелердің талаптары бойынша
Кәсіпорындар мен ұйымдардың міндеттемелері бойынша
Филиалдар мен бөлімшелердің міндеттемелері бойынша

Түрлері

Ашық факторинг

Борышкер мәміледе факторинг ұйымының қатысатыны туралы алдын ала хабардар етіледі.

Жабық факторинг

Борышкерге факторингтік келісімшарттың бар екені хабарланбауы мүмкін.

Инвестициялық қорлар: әлемдік тәжірибе және Қазақстандағы перспективалар

Қазақстан Республикасында инвестициялық қорлардың негізгі екі түрі бар: акционерлік инвестициялық қор (АИҚ) және үлестік жарна инвестициялық қоры (ҮЖИҚ). ҮЖИҚ құрылымы бойынша ашық, аралық немесе жабық

Ашық ҮЖИҚ

ҚР «Инвестициялық қорлар туралы» заңында белгіленген тәртіп пен шарттарға сәйкес, инвесторға компания басқарушысынан өз үлесін (үлестік жарнасын) сатып алуды талап ету құқығын береді.

Жабық ҮЖИҚ

Үлес иеленушіге компания басқарушысынан үлесін сатып алуды талап ету құқығын бермейді (өтімділік шарттары өзгеше болады).

ҮЖИҚ қызметі тиісті заңнамамен реттеледі және, әдетте, активтерді сенімділігі жоғары құралдарға орналастыруға ұмтылады: мемлекеттік бағалы қағаздар, халықаралық қаржы институттарының қағаздары, сондай-ақ рейтингі жоғары корпоративтік бағалы қағаздар.

Қазақстандағы институционалдық қадам

2004 жылғы 6 тамыздағы № 575-II заңға сәйкес «Қазақстанның инвестициялық қоры» құрылды. Қордың құрылтайшысы — ҚР Үкіметі. Қызметінің мақсаты — Қазақстанның индустриялық-инновациялық саясатын іске асыруға жәрдемдесу.

Әлемдік тәжірибеде үлестік жарна қорлары кең таралған: көптеген елдерде мыңдаған қорлар жұмыс істейді және халықаралық инвесторларға қолжетімді. Мұндай модельдің маңызды артықшылығы — азаматтардың шағын жинақтарын кәсіби басқаруға беру арқылы капитал нарығына қатысуын кеңейтуі.

Кейбір кезеңдерде қорлардың табыстылығы жоғары болуы мүмкін (мысалы, жекелеген жылдары 40–50% дейінгі өсім туралы деректер айтылады), алайда табыс әрдайым кепілдендірілмейді және нарықтық тәуекелдерге тәуелді. Ресейде алғашқы ҮЖИҚ 1996 жылы пайда болып, кейінгі жылдары кейбір қорлар айтарлықтай жоғары табыстылық көрсеткені туралы мысалдар келтіріледі.