ҚР кәсіпкерлікті дамыту жолдары
Кәсіпкерліктің экономиканы жаңғыртудағы рөлі
Ел экономикасын жаңғыртып, әлеуметтік-экономикалық дамуды жеделдетуде кәсіпорындар мен кәсіпкерлердің орны ерекше. Отандық кәсіпкерлік бүгінде тұрғындардың сұранысын қанағаттандырып қана қоймай, шағын және орта бизнесті ілгерілету арқылы мемлекеттің экономикалық негізін нығайтуға елеулі үлес қосып отыр.
Экономиканы басқару жүйесін түбегейлі қайта құру, яғни нарықтық қатынастарға көшу — елде жүзеге асырылып жатқан реформалардың маңызды бағыттарының бірі. Бұл өзгерістердің кәсіпорын деңгейіндегі салмағы ерекше, өйткені нарықтық экономика жағдайында кәсіпорынның жұмыс істеу логикасы, бәсекелестік пен тиімділік талаптары түбегейлі өзгереді.
Шағын кәсіпкерліктің артықшылықтары
- Капитал салымдарының тез қайтарымы
- Аймақтық нарыққа икемді бағдарлану
- Жұмыспен қамту деңгейін көтеруі
- Сұраныс өзгерісіне жылдам бейімделуі
Әлемдік тәжірибе шағын бизнестің дамыған елдер экономикасындағы маңызды құрылымдық буын екенін айқын көрсетеді. Оның белсенді жұмыс істеу қажеттілігі еңбек күшінің мамандануы мен бөлінуі, өндірістің әртараптануы, сапалы тауарларға сұраныстың өсуі, демографиялық факторлар сияқты үрдістермен де тығыз байланысты.
Құқықтық негіз және әлеуметтік әсер
Конституциялық қағида
«Әрбір тұлға кәсіпкерлік қызметпен еркін айналысуға, жеке мүлкін кез келген заңды кәсіпкерлік іс үшін пайдалануға құқылы».
Осыған сәйкес мемлекет кәсіпкерлікпен еркін айналысуға кепілдік беріп, оны қорғау мен қолдауды қамтамасыз етеді.
Шағын кәсіпкерлік бәсекелестікті күшейтумен қатар, техникалық прогресс пен ақпараттандырудың да маңызды қозғаушы күшіне айналады. Әсіресе шағын және орта қалалар мен аудандарда тұратын халықтың әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсартуға тікелей ықпал етеді.
Оңтүстік Қазақстандағы шағын және орта бизнеске әсер ететін негізгі кедергілер
Оңтүстік Қазақстан облысындағы шағын және орта кәсіпорындардың қызметіне әсер ететін кедергілердің ішінде ең өзектісі — дайын өнімді өткізу мәселелері. Бұл мәселе бірнеше факторға байланысты күшейіп отыр.
1) Өнімді өткізу қиындығы
- Шетелдік тауарлармен салыстырғанда отандық өнімнің бәсекеге қабілеттілігінің төмендігі
- Тұрғындардың, әсіресе сауда және өндіріс орталықтарынан шалғай аймақтардағы халықтың төлем қабілеттілігінің төмендігі
- Ішкі нарық сыйымдылығының шектеулілігі және жақын немесе алыс шетел нарықтарына шығудың күрделілігі
2) Салық жүйесіндегі түйткілдер
Соңғы жылдары салықтық әкімшілендіру мен есептілік жүктемесі кәсіпкерлер үшін өзекті мәселелердің біріне айналды. Негізгі кемшіліктер:
- Есеп беру жүйесінің күрделілігі
- Салық мөлшерлемелері мен алымдардың жоғары болуы
- Шағын кәсіпорындар үшін жеңілдіктердің жеткіліксіздігі
- Салымдар мен төлемдерді жинау жүйесінің күрделілігі
3) Қаржыландыруға қолжетімділіктің төмендігі
Кәсіпкерлердің пікірінше, келесі маңызды кедергі — несие алу, әсіресе микрокредиттерге қол жеткізудің қиындығы. Негізгі себептер:
- Пайыздық мөлшерлемелердің жоғары болуы
- Несие мерзімінің қысқалығы
- Кепілдік мүліктің жеткіліксіздігі немесе болмауы
- Құжат рәсімдеу үдерісінің күрделілігі
4) Шикізатпен қамтамасыз ету мәселелері
Өндірістің тұрақтылығы көбіне сапалы әрі қолжетімді шикізатқа тәуелді. Бұл бағыттағы кедергілер:
- Бағаның жоғары болуы
- Сапаның төмендігі
- Сапалы отандық шикізат пен жартылай фабрикаттардың тапшылығы
- Тасымалдау тарифтерінің жоғары болуы
5) Мемлекеттік органдардың араласуы және бақылау қысымы
Кәсіпкерлер үшін тағы бір сезімтал мәселе — бақылау мен әкімшілік ықпалдың шамадан тыс болуы. Бұл көбіне:
Қосымша кедергілер: инфрақұрылым және ақпарат тапшылығы
Бұдан бөлек, нарықтық және өндірістік инфрақұрылымның жеткілікті деңгейде дамымауы да кәсіпкерлік белсенділікті тежейді. Көптеген кәсіпкерлер өз ісін ашу кезеңінде ақпарат тапшылығын ерекше атап өтеді.
Нарық конъюнктурасы, әлеуетті сұраныс, бәсекелестер саны мен олардың мүмкіндіктері туралы жүйелі ақпараттың болмауы шағын кәсіпорындардың бастапқы кезеңінде артық шығынға ұрынуына әкеледі.