Қазақстан Республикасындағы әлеуметтiк-экономикалық дамуын талдау
Қазақстандағы әлеуметтік-экономикалық даму: 1999–2003 жылдардағы үрдістер
1999 жылдан бастап Қазақстан экономикасы салыстырмалы түрде макроэкономикалық тұрақтандыруға қол жеткізіп, жоғары өсім қарқыны байқалған даму кезеңіне өтті. 1999–2002 жылдары жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) жиынтық өсімі 40,1%, өнеркәсіп өндірісі 48,2%, ауыл шаруашылығы өнімі 47,7%, ал құрылыс көлемі 87,1% болды.
Негізгі макроқаржылық көрсеткіштер
- 1993–2002 жылдары тікелей шетелдік инвестициялар көлемі 21 млрд АҚШ долларынан асты.
- Инфляция 1999 жылғы 17,8%-дан 2002 жылы 6,6%-ға дейін төмендеді.
- Қайта қаржыландыру мөлшерлемесі ТМД елдері ішіндегі ең төмендердің бірі болды — 7%.
- Экономиканы монетарландыру деңгейі 1999 жылдың соңындағы 13,6%-дан 2002 жылдың соңында 20,4%-ға дейін өсті.
2000 жылдың басынан бастап халықтың депозиттері (резидент еместерді ескере отырып) 5,2 есе өсіп, 286,9 млрд теңгеге жетті. Ал банктердің экономикаға берген кредиттерінің көлемі 5 есе артып, 770,2 млрд теңге болды. Ұлттық Банктің халықаралық резервтері мен елдің Ұлттық қорының қаражаты 2003 жылғы маусымға қарай 7 млрд АҚШ долларына дейін ұлғайды.
Халықаралық танылу және рейтингтер
Еуропалық Одақ пен АҚШ Конгресі Қазақстанды нарықтық экономикасы бар ел ретінде таныды.
2002 жылғы қыркүйекте Moody’s Investors Service Қазақстанға инвестициялық санатқа жататын Baa3 кредиттік рейтингін берді.
2003 жылғы мамырда Standard & Poor’s шетел валютасындағы ұзақ мерзімді міндеттемелер бойынша рейтингті BB-дан BB+-қа дейін, ал ұлттық валютадағы міндеттемелер бойынша рейтингті BBB-/Тұрақты/A-3 деңгейіне дейін көтерді. Бұл экономиканың әлеуеті тұрақты түрде нығайып келе жатқанын көрсетті.
Әлеуметтік көрсеткіштер
-
Табыстар2002 жылы жан басына шаққандағы номиналды орташа ақшалай табыс 13,7%-ға өсіп, 100 мың теңге болды; нақты табыс 7,4%-ға артты.
-
Жалақы2002 жылы нақты орташа айлық жалақы 10,1%-ға өсті.
-
ЗейнетақыОрташа айлық зейнетақының нақты өсімі 11,4% болды.
-
ЖәрдемақыларМемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылардың өсімі 6%-ды құрады.
1999–2002 жылдары экономикалық белсенділіктің артуына әсер еткен негізгі факторлар мыналар болды: елдегі тұрақты саяси ахуал, жекелеген тауар нарықтарындағы қолайлы конъюнктура, кәсіпкерліктің дамуы, тұрмыс деңгейінің жақсаруы нәтижесінде ішкі сұраныстың өсуі, инвестициялық ахуалдың тартымдылығы, экспортқа бағдарланған өндірістерді қалыптастырумен қатар жүргізілген импорт алмастыру саясаты, сондай-ақ ТМД елдеріндегі жоғары өсім қарқыны.
Үкімет бағдарламасының мақсаты мен басым бағыттары (2003–2006)
Үкімет сабақтастық қағидатын сақтай отырып, 2003–2006 жылдарға арналған басты мақсат ретінде қоғамдық-саяси тұрақтылықты, орнықты әлеуметтік-экономикалық дамуды, экономикалық және экологиялық қауіпсіздікті нығайтуды, жүйелі қатерлерді азайтуды және халықаралық ынтымақтастықты дамыту негізінде барлық өңірлерде халықтың тұрмыс деңгейін арттыруды айқындайды.
Сонымен қатар қоғамды одан әрі демократияландыру, заңдылық пен құқық тәртібін нығайту, азаматтардың конституциялық құқықтары мен бостандықтарының сақталуын қамтамасыз ету мәселелеріне басымдық беріледі.
Әлеуметтік-экономикалық дамудың басым бағыттары
- Өңірлер арасындағы әлеуметтік-экономикалық даму деңгейіндегі айырмашылықты азайту, кедейшілік пен жұмыссыздықты төмендету.
- Мемлекеттік аграрлық азық-түлік бағдарламасын қамтамасыз ету және ауылдағы өмір сапасын жақсарту.
- Индустриялық-инновациялық даму стратегиясын іске асыру.
- Қоршаған орта сапасын тұрақтандыру.
- Ғылым, білім беру және кәсіби біліктілікті арттырудың заманауи әрі тиімді жүйесін құру.
- Шағын және орта кәсіпкерлікті дамыту.
- Өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымды дамыту.
- Зейнетақымен және әлеуметтік қамтамасыз етуді одан әрі жетілдіру, бюджет саласы қызметкерлерінің жалақысын көтеру.
- Астананы одан әрі дамыту.
Мақсаттарға жету үшін негізгі тетіктер
- Қаржы және бюджет жүйесінің макроэкономикалық теңдестігі мен тұрақтылығын қамтамасыз ету.
- Валюта және сауда режимдерін ырықтандыру.
- Кедейшілік пен жұмыссыздықты қысқарту арқылы ішкі сұранысты күшейту және тұрмыс деңгейін көтеру.
- Инвестициялық ахуалды жақсарту және экономикаға тікелей инвестициялар ағынын ынталандыру.
- Өндірістің қоршаған ортаға әсерін азайту және табиғатты қорғауды оңтайландыру.
- Өңдеуші өнеркәсіпте, сондай-ақ инновациялар мен ғылыми жетістіктерді енгізу арқылы еңбек өнімділігін арттыру.
- Ауыл шаруашылығы өнімділігін арттыру және қайта өңдеу саласында бәсекеге қабілетті өндірістерді дамыту.
- Құрылыс кешені мен құрылыс материалдары өнеркәсібін дамыту арқылы тұрғын үй және өндірістік құрылысты ынталандыру.
- Салық салынатын базаны кеңейту арқылы, салық жүктемесі азайған жағдайда, мемлекеттік кірістерді ұлғайту.
- Білім беру, ғылым және инновациялық қызметті басым дамыту; экономикаға қажет жаңа сападағы кадрларды даярлау.
- Инфрақұрылымды дамытуға бағытталған мемлекеттік ресурстарды тиімді пайдалану және өндірістік құрылымды жетілдіру.
- Өндірістік күштерді ұтымды орналастыру үшін жағдай жасау.
- ТМД, ЕурАзЭҚ, АӨИ, ШЫҰ аясында экономикалық ықпалдастықты тереңдету және өңірлік ықпалдастық мақсаттарын іске асыру.
2003–2006 жылдарға жоспарланған нысаналы көрсеткіштер
Зейнетақылардың, мемлекеттік жәрдемақылардың және бюджет саласы қызметкерлері жалақысының нақты өсімін қамтамасыз етуге бағытталған жұмыс жалғасады. Бұл ішкі тұтынушылық сұраныстың ұлғаюына және шағын әрі орта кәсіпорындарда тұтыну тауарлары мен қызмет көрсету өндірісінің дамуын ынталандыруға мүмкіндік береді.