Қазақша рефераттар

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЖОҒАРҒЫ СОТЫ ҚЫЗМЕТШЩ ҚҰҚЫҚТЫҚ НЕГІЗДЕРІ

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты қызметінің құқықтық негіздері

Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты — жалпы юрисдикция соттарының қарауына жататын азаматтық, қылмыстық және өзге де істер жөніндегі жоғары сот органы. Ол республикадағы сот жүйесін басқаруды жүзеге асырады әрі төмен тұрған соттардың қызметіне сот қадағалауын жүргізеді.

Конституциялық негіз: ҚР Конституциясының 81-бабы және «Сот жүйесі және судьялардың мәртебесі туралы» конституциялық заңның 17-бабы.

1) Жоғарғы Соттың өкілеттігі

Жоғарғы Сот өз өкілеттігінің шегінде істерді: бірінші сатыдағы сот ретінде, апелляциялық тәртіппен, қадағалау тәртібімен, сондай-ақ жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша қарайды.

Жоғары сот органы ретіндегі мәртебе

Конституция мен заңдарда бекітілген өкілеттіктерімен, құрылу тәртібінің ерекшеліктерімен, қаралатын істердің сипатымен және сот практикасы бойынша қабылданатын нормативтік қаулыларының құқық көзі ретіндегі маңызымен айқындалады.

Бірінші сатыдағы қарау

Іс жүргізу заңнамасында белгіленген жалпы тәртіппен үкім, қаулы, шешім немесе ұйғарым шығару арқылы жүзеге асырылады.

Сот қадағалауы

Төмен тұрған соттардың азаматтық және қылмыстық істерді шешуінің заңдылығы мен негізділігін тексеру арқылы іске асырылады.

Бірінші саты бойынша қылмыстық істердің ерекшелігі

Бірінші сатыда Жоғарғы Сот қарайтын қылмыстық істер соттылықтың арнайы белгілерімен айқындалады. ҚР ҚІЖК-нің 292-бабы 2-тармағына сәйкес, Жоғарғы Соттың бірінші сатыда қарауына, атап айтқанда, төмендегілер жатады:

  • Қазақстан Республикасы Президенті өз міндеттерін атқарған кезеңде жасалған мемлекеттік опасыздық туралы істер.

  • Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының судьялары, Парламент депутаттары, Бас Прокурор, Конституциялық Кеңес Төрағасы немесе мүшелері өз міндеттерін атқарған кезеңде жасаған қылмыстар туралы істер.

  • Үкімет мүшелері, Үкімет құрамына кірмейтін орталық атқарушы органдардың бірінші басшылары және Президентке тікелей бағынатын мемлекеттік органдардың бірінші басшылары қызметтік міндеттерін атқаруына байланысты жасаған қылмыстар туралы істер.

Азаматтық істер: құзыреттіліктің икемділігі

Жоғарғы Сот қарайтын азаматтық істердің нақты тізбесі заңда толық айқындалмаған. Тиісті істің қаралуына қатысы бар адамның келісімі болған жағдайда, Жоғарғы Сот кез келген соттан кез келген істі алып, өз өндірісіне қабылдауға құқылы. Әдетте, мұндай істер ерекше күрделі немесе айрықша маңызды саналады.

Апелляция, қадағалау және жаңадан ашылған мән-жайлар

Жоғарғы Соттың сот қадағалауы мына нысандарда көрініс табады: істерді апелляциялық тәртіппен, қадағалау тәртібімен, сондай-ақ жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша қайта қарау.

  • Апелляциялық саты ретінде: облыстық сот алқасының заңды күшіне енбеген үкімдері мен шешімдеріне берілген шағымдар мен наразылықтар бойынша істерді қарайды.

  • Қадағалау тәртібімен: республикадағы барлық соттардың заңды күшіне енген үкімдері мен шешімдерін ҚР Бас Прокурорының наразылығы бойынша (сондай-ақ қылмыстық істер бойынша шағымдар бойынша) қарайды.

  • Жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша: тиісті іс қадағалау тәртібімен Жоғарғы Соттың қадағалау алқасында қаралған жағдайда, қайта қарауға құқылы.

«Егер жергілікті соттардың судьялары жіберген қателерді жоғары тұрған сот сатыларында түзетуге болса, Жоғарғы Соттың шешімін ешкім де өзгерте алмайды. Сондықтан мәні бойынша Жоғарғы Сот судьялары қателесуге құқылы емес деп ойлаймын».

Дереккөз: М. Нарикбаев, «Дорога к правосудию», Алматы, 1997, 142-б.

Осылайша, Жоғарғы Сот жалпы юрисдикция соттарының қарауына жататын барлық істер бойынша соңғы сот сатысы болып табылады.

2) Жоғарғы Соттың құрамы мен құрылымы

Негізгі және орта буындағы соттардан айырмашылығы, Жоғарғы Соттың судьялар корпусы: Төраға, сот алқаларының төрағалары және тұрақты судьялардан тұрады. Судьялар құрамын ҚР Президентінің ұсынуы бойынша, ҚР Жоғарғы Сот Кеңесінің ұсынымына негізделе отырып, ҚР Парламентінің Сенаты сайлайды.

Жоғарғы Соттың сандық құрамын Жоғарғы Сот Төрағасының ұсынысы бойынша Қазақстан Республикасының Президенті белгілейді.

Негізгі функциялар (конституциялық заңның 17-бабы, 2-тармақ)

  1. 1.

    Өз қарауына жатқызылған сот істері мен материалдарын қарайды.

  2. 2.

    Сот практикасын зерделейді және жинақтау қорытындылары бойынша сот төрелігін іске асыру кезіндегі заңдылықтың сақталуы мәселелерін қарайды.

  3. 3.

    Сот практикасында заңдарды қолдану мәселелері бойынша түсіндірмелер беретін нормативтік қаулылар қабылдайды.

  4. 4.

    Заңда көзделген өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады.

Құрылымы (заңның 18-бабы)

Жоғарғы Соттың құрамы

  • Төраға

  • Алқа төрағалары

  • Судьялар

Жоғарғы Сот органдары

  • Қадағалау алқасы

  • Азаматтық істер жөніндегі алқа

  • Қылмыстық істер жөніндегі алқа

  • Соттың жалпы отырысы

Жоғарғы Сот жанынан ғылыми-консультациялық кеңес және баспа органы құрылады.

3) Жоғарғы Сот Төрағасы

«Сот жүйесі және судьялардың мәртебесі туралы» конституциялық заңның 20-бабына сәйкес, Жоғарғы Соттың Төрағасы — судья. Ол судья міндетін атқарумен қатар ұйымдастырушылық және өкілдік функцияларды жүзеге асырады.

Негізгі ұйымдастырушылық өкілеттіктері

  • Судьялардың сот істерін қарауын ұйымдастырады.

  • Қадағалау алқасын басқарады және алқада іс қарағанда төрағалық етуге құқылы.

  • Жалпы отырыстарды шақырады және оларда төрағалық етеді.

  • Нормативтік қаулылар қабылдау үшін жалпы отырысқа материалдар енгізеді.

  • Жалпы отырыс хатшысы мен ғылыми-консультациялық кеңес мүшелерінің кандидатураларын бекітуге ұсынады.

  • Қажет болғанда (қадағалау алқасынан басқа) бір алқаның судьяларын басқа алқаның құрамында іс қарауға тартады.

  • Жұмыс жоспарын бекітеді және алқалардың жұмысын үйлестіреді.

  • Жоғарғы Сот аппаратына жалпы басшылық жасайды, оның құрылымы мен штат санын бекітеді.

  • Азаматтарды жеке қабылдайды.

  • Өкімдер шығарады.

Өкілдік және кадрлық рәсімдерге қатысты өкілеттіктері

  • Сот жүйесінің мүддесін мемлекеттік биліктің өзге тармақтары органдарымен және халықаралық ұйымдармен қатынаста білдіреді.

  • Президентке уәкілетті орган басшысының кандидатурасын ұсынады.

  • Тиісті жалпы отырыстардың қарауына аудандық және облыстық сот төрағаларына, алқа төрағаларына, сондай-ақ Жоғарғы Сот алқасының төрағасы мен судьясы лауазымдарына балама негізде кандидатуралар енгізеді.

  • Жалпы отырыстар қорытындылары негізінде кандидаттар материалдарын қоса тіркей отырып, Жоғары Сот Кеңесіне немесе Әділет біліктілік алқасына кандидатуралар ұсынады.

  • Президентке заңдарды жетілдіру жөнінде ұсыныстар енгізеді.

  • Заңда көзделген негіздер болғанда, сот төрағаларының, алқа төрағалары мен судьялардың өкілеттігін тоқтату мәселесі бойынша ұсыныс енгізеді.

  • Президентке судьяларды мемлекеттік наградалармен марапаттау және құрметті атақтар беру туралы ұсыныс енгізеді.

  • Республика судьяларына «Құрметті судья» атағын береді және оны беру тәртібі туралы ережені бекітеді.

  • Судьяларға қатысты тәртіптік іс қозғайды.

  • Заңдарда және өзге нормативтік құқықтық актілерде көзделген өзге өкілеттіктерді жүзеге асырады.

Төраға уақытша орнында болмаған кезде оның міндеті Жоғарғы Сот Төрағасының өкімі бойынша алқалардың бірінің төрағасына жүктеледі. Төраға қызметінен босатылған немесе өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтатылған жағдайда, төрағаның міндетін уақытша атқаруды Қазақстан Республикасының Президенті алқа төрағаларының біріне жүктейді.

4) Сот алқалары

Ескерту: берілген мәтін «Сот алқалары олардың төраға…» деген жерде үзіледі. Егер осы бөлімнің жалғасын жіберсеңіз, оны да бір стильде толық өңдеп, бетке енгіземін.