Қазақстан Республикасындағы кезеңдері
Қазақстан Республикасындағы салық жүйесінің қалыптасу кезеңдері
Қазақстан Республикасындағы салық жүйесі бірнеше реформалық кезеңдерден өтіп, біртіндеп тұрақты әрі реттелген құрылымға айналды. Төменде негізгі кезеңдер берілген:
- 1992–1995 жылдар: жаңа салық жүйесін қалыптастыру және дамыту.
- 1996–1998 жылдар: нарықтық экономиканың талаптарына сай келетін салық жүйесін қалыптастыруды аяқтау.
- 1999–2001 жылдар: халықаралық стандарттар мен талаптарға сай келетін Салық кодексін қалыптастыруды аяқтау.
- 2002–2007 жылдар: салық жүйесіндегі ақпараттық жүйелерді дамыту мен енгізуді аяқтау.
Салықтың мәні және салық саясатының мақсаты
Салық дегеніміз не?
Салықтар — мемлекеттің халықтан, ұйымдардан және кәсіпорындардан әртүрлі міндетті төлемдер түрінде алып отыратын ұлттық табыстың бір бөлігі. Олар, әдетте, екі үлкен топқа бөлінеді:
- Тікелей салықтар: табыс көлеміне тікелей байланысты салынады.
- Жанама салықтар: көбіне тауар бағасы арқылы (тұтыну барысында) төленеді.
Салық саясатының басты мақсаты
Салық саясатының негізгі мақсаты — тиімді жұмыс істейтін салық жүйесін құру және оның үздіксіз қызмет етуін қамтамасыз ететін салық механизмін іске асыру. Бұл мақсатқа жету үшін салық заңнамасына уақыт өте көптеген өзгерістер мен толықтырулар енгізілді.
Ескерту: Салық және басқа да міндетті төлемдердің сомалары ҚР Бюджет кодексіне және тиісті жылға арналған республикалық бюджет туралы заңдарға сәйкес тиісті бюджеттердің кірісіне түседі.
Медеу ауданы бойынша Салық комитетімен танысу (2007 жыл)
2007 жылғы 9 шілдеде Алматы қаласы, Медеу ауданы бойынша Салық комитетінің құрылымы және бөлімшелерінің жұмысымен таныстым, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Салық кодексін оқыдым.
Комитет бөлімшелері
- Заңды тұлғалардың есеп бөлімі
- Жеке тұлғалардың есеп бөлімі
- Жанама салықтар бөлімі
- Ұйымдастыру-құқық бөлімі
- Өндіріп алу бөлімі
- Өндірістік емес төлемдер бөлімі
- Жеке тұлғалардың салық есептілігін қабылдау және өңдеу бөлімі
- Заңды тұлғалардың салық есептілігін қабылдау және өңдеу бөлімі
- Салық төлеушілерді тіркеу бөлімі
- Есеп бөлімі
- Ақпараттық технологиялар бөлімі
- Ұйымдастыру, кадр жұмысы және құжат айналымы бөлімі
- Талдау және мониторинг секторы
Салық міндеттемесі: негізгі қағидалар
Салық төлеушінің міндеттері
Салық міндеттемесі — салық төлеушінің салық заңдарына сәйкес мемлекет алдында туындайтын міндеті. Бұл міндеттеме аясында салық төлеуші:
- салық органында тіркеу есебіне тұруға;
- салық салу объектілері мен салық салуға байланысты объектілерді айқындауға;
- салықтарды және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді есептеуге;
- салық есептілігін жасауға және белгіленген мерзімде табыс етуге;
- салықтарды және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді төлеуге міндетті.
Мемлекеттің талап ету құқығы
Мемлекет салық қызметі органдары арқылы салық төлеушіден салық міндеттемелерін толық көлемде орындауды талап етеді. Міндеттемелер орындалмаған немесе тиісінше орындалмаған жағдайда, Кодексте көзделген тәртіппен орындауды қамтамасыз ету тәсілдері мен мәжбүрлеп орындату шаралары қолданылуы мүмкін.
Салық қызметі органдары: міндеттері мен құрылымы
Негізгі міндеттер
- салықтардың және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің толық түсуін қамтамасыз ету;
- міндетті зейнетақы жарналарының және Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорына әлеуметтік аударымдардың толық әрі уақтылы аударылуын бақылау;
- салық төлеушілердің салық міндеттемелерін орындауына салықтық бақылауды жүзеге асыру.
Құрылымы және бағыныстылығы
- Салық қызметі органдары уәкілетті мемлекеттік органнан және салық органдарынан тұрады.
- Салық органдарына: аймақаралық комитеттер, облыстар, Астана және Алматы қалалары бойынша комитеттер, ауданаралық комитеттер, аудандар мен қалалардағы аудандар бойынша комитеттер жатады.
- Арнайы экономикалық аймақтар құрылған жағдайда, бұл аймақтарда салық комитеттері құрылуы мүмкін.
- Салық органдары төменнен жоғары қарай тікелей бағынып, жергілікті атқарушы органдардың құрамына кірмейді.
- Уәкілетті мемлекеттік орган салық органдарына басшылық етеді, ал бірінші басшыларды уәкілетті органның бірінші басшысы тағайындайды.
Салықтар: тікелей және жанама
Қазақстан Республикасында осы Кодексте белгіленген салықтар және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер қолданылады. Салықтар тікелей және жанама болып бөлінеді.
Жанама салықтарға жатады
- Қосылған құн салығы (ҚҚС)
- Акциз
Бюджетке түсу тәртібі
Салықтар мен міндетті төлемдер сомалары ҚР Бюджет кодексіне және республикалық бюджет туралы заңдарға сәйкес тиісті бюджеттердің кірісіне түседі.
Практика күнделігі: бөлімдер бойынша жұмыс мазмұны
10.07.2007 — Заңды тұлғалардың есеп бөлімі
Бұл бөлім заңды тұлғаларды, соның ішінде кәсіпорындарды тарату (ликвидация) кезінде кешенді тексерулер жүргізеді. Салық төлеуші тексеру үшін қажетті құжаттарды (бухгалтерлік есеп құжаттарын) ұсынады, ал тексеру аяқталған соң тексеру актісі беріледі.
- бухгалтерлік құжаттар
- кассалық құжаттар
- материалдық есептер
- еңбекақы бойынша құжаттар
11.07.2007 — Жеке тұлғалардың есеп бөлімі
Бұл бөлім жеке кәсіпкерлер мен жеке тұлғаларды тексеруді (аудитті) жүзеге асырады: кірістер мен шығыстарды есепке алу тәртібін қарайды, мүліктен түсетін кірістерді есептейді және жеке табыс салығының төленуін бақылауға қатысады.
Мүлік салығы бойынша негізгі ережелер
- Салық салу нысаны бойынша есептеу нысан орналасқан жердегі салық органымен жүзеге асырылады.
- Салық, әдетте, салық кезеңінің 1 тамызына дейін есептеліп, ал бюджетке төлеу 1 қазанына дейін жүргізіледі.
- Егер салық кезеңі 12 айдан аз болса, сома айларға пропорционалды түрде есептеледі.
- Ортақ меншіктегі мүлік бойынша салық әр тұлғаның үлесіне қарай бөлінеді.
- Нысан бұзылған немесе жойылған жағдайда, салық сомасы уәкілетті орган беретін растайтын құжаттар негізінде қайта есептеледі.
- Салық төлеуден босату құқығы туындаса, қайта есептеу сол құқық пайда болған айдан бастап жүргізіледі.
- Салық кезеңі — күнтізбелік жыл (Салық кодексінің 136-бабы).
Мүлік салығын төлеуші бола алмайтын тұлғалар (мысалдар)
- әскери қызметшілер (жедел қызмет кезеңінде, оқу-жаттығуларда);
- Кеңес Одағының Батырлары, Социалистік Еңбек Ерлері, «Халық қаһарманы» атағы бар тұлғалар және мемлекеттік наградалармен марапатталғандар;
- көпбалалы аналар: «Батыр-ана», «Алтын алқа», «Күміс алқа» иегерлері;
- Ұлы Отан соғысына қатысушылар және оларға теңестірілген тұлғалар;
- I және II топ мүгедектері (заңнамада көрсетілген тәртіппен).
12.07.2007 — Жанама салықтар бөлімі
Бұл бөлім жанама салықтар бойынша жұмыстарды жүргізеді. Негізгі бағыттардың бірі — ҚҚС-тың есептелуі мен аударылуының дұрыстығын тексеру, сондай-ақ бюджеттен ҚҚС-ты өтеу тәртібін қарастыру.
- ҚҚС декларациясымен жұмыс
- тауар-көлік құжаттары
- жүкқұжаттар
- шот-фактуралар
Акциз бойынша тәжірибе
Акциз салығын жүргізетін қызметкерлердің жұмысымен танысып, ставка бойынша есептеу және декларацияны толтыру тәртібін үйрендім.
Қосылған құн салығы (ҚҚС): қысқаша анықтама
Қосылған құн салығы — тауарларды (жұмыстарды, қызметтерді) өндіру және олардың айналысы процесінде қосылған құнға салынатын, оларды өткізу бойынша салық салынатын айналым құнының бір бөлігі ретінде қарастырылатын жанама салық.