Қазақстанның негізгі макроэкономикалық көрсеткіштерін талдау
Макроэкономика: экономиканы тұтас жүйе ретінде түсіну
Макроэкономика — экономиканы біртұтас үлкен жүйе ретінде қарастыратын ғылым. Ол экономикадағы сан алуан іс-әрекеттерді біріктіріп, жалпылама деңгейде талдайды. Мысалы, белгілі бір кезеңде кейбір фирмалар өнім бағасын көтерсе, басқалары төмендетуі мүмкін. Осындай көптеген өзгерістердің «ортақ нәтижесін» көру үшін зерттеушілер орташа өзгерістерге сүйенеді.
Бағаның экономика көлеміндегі жиынтық динамикасын өлшеуде баға индексі қолданылады. Макроэкономиканың басты мақсаты — жеке фирмалар мен жұмысшылардың даму жолын жеке-жеке сипаттау емес, экономиканың жалпы беталысын анықтау.
Негізгі көрсеткіштер нені көрсетеді?
Макроэкономикада қолданылатын көрсеткіштер экономиканың бір ғана элементін емес, тұтас дамудың бағытын бағалауға мүмкіндік береді. Олардың қатарына мыналар жатады:
- Жалпы ұлттық өнім (ЖҰӨ) және өндіріс көлемі
- Қор жинағының нормасы және инвестициялық үрдістер
- Тұтыну бағалары индексі және инфляция
- Жұмыссыздық деңгейі және еңбек нарығы
- Өндіріс көлемінің өзгеру қарқындылығы және экономикалық белсенділік
Макроэкономика қандай сұрақтарға жауап береді?
Макроэкономика жаһандық ауқымдағы мәселелерді де зерттейді. Мысалы:
- Белгілі бір уақыт ішінде ұлттық экономиканың байлығы артты ма, әлде кеміді ме?
- Қарастырылып отырған елде халықтың қор жинағы қандай деңгейде?
- Неліктен кейбір елдерде инфляция жоғары, ал басқаларында төмен немесе байқалмайды?
Осындай сұрақтарға жауап іздеу — макроэкономикалық талдаудың өзегі.
Экономикалық өсу және циклдік ауытқулар
Экономикалық өсу көбіне халық санының артуы және техникалық прогресс сияқты салыстырмалы тұрақты факторлардың әсерінен қалыптасады. Осы факторлардың ұзақ мерзімдегі динамикасы әлеуетті өндіріс көлемінің траекториясын айқындайды.
Алайда қысқа мерзімде экономика негізгі траекториядан ауытқып отырады. Сондықтан тұрақты өсуді қамтамасыз ету үшін циклдік толқуларды басқару қажет.
Ресурстарды толық пайдалану және инфляциясыз өсімге қол жеткізу мақсатында экономикалық циклдерді басқару макроэкономикалық саясат арқылы жүзеге асады.
Макроэкономикалық саясат: негізгі құралдар
1-құрал
Бюджет-салық (қазыналық) саясат
Мемлекет шығындары мен салықтар арқылы экономикалық белсенділікке ықпал етеді. Бұл саясат көбіне үкімет деңгейінде іске асады.
2-құрал
Ақша-несие (монетарлық) саясат
Ақша ұсынысы мен пайыздық мөлшерлемелер арқылы инфляцияны, кредитті және экономикалық циклдің қарқынын реттеуге бағытталады.
Қазыналық және монетарлық саясаттың көмегімен мемлекет ішкі және сыртқы макроэкономикалық тұрақтылық орнатып, оны сақтауға ұмтылады. Кез келген ел үшін макроэкономикалық саясаттың бағытын дәл анықтау және оны жүйелі түрде іске асыру — ең өзекті мәселелердің бірі.
Микроэкономика және экономикалық үлгі
Макроэкономика теориясының негізінде микроэкономика жатады. Микроэкономика — үй шаруашылықтары мен фирмалардың берілген экономикалық жағдайларда шешім қабылдауы және сол «берілген» жағдайлардың өзара әрекет арқылы қалыптасу механизмдерін зерттейтін пән.
Микроталдауда тұтынушы табысы көбіне берілген шама ретінде алынады да, басты назар үй шаруашылықтарының шығындарының әртүрлі тауарлар мен қызметтер арасында қалай бөлінетініне аударылады.
Экономикалық үлгі неліктен қажет?
Экономикалық үлгі — экономикалық айнымалылар арасындағы байланыстарды көрсету үшін енгізілетін алғышарттар жүйесі. Үлгі логика, графиктер және математика көмегімен құрылған теориядан қорытынды шығаруға мүмкіндік береді және теория түсіндіруге тырысатын құбылыстарда алғышарттардың салдарын нақтылауға көмектеседі.
Демек, үлгі экономикалық жағдайлар өзгергенде сатып алынатын игіліктердің бағасы мен көлемі қалай өзгеруі мүмкін екенін бағалау және жорамалдау үшін қолданылады.
Нарық тепе-теңдігін түсіндірудің екі тәсілі
Неоклассикалық көзқарас
Бұл тәсілде баға нарықты тепе-теңдікке әкелетін негізгі құрал деп қабылданады. Мұндағы «баға» ұғымы тек тауарлар мен қызметтердің ақшалай бағасымен шектелмейді: оған пайыздық мөлшерлеме және нақты еңбекақы сияқты көрсеткіштер де кіреді.
Осы жағдайда нақты және ақша секторлары бір-біріне тікелей әсер етпейді деген тұжырым жасалады.
Кейнстік көзқарас
Бұл тәсіл белгілі бір уақыт аралығында кейбір бағалардың өзгеруі баяу немесе «қатаң» болуы мүмкін деп есептейді. Мұндай жағдайда тепе-теңдік көбіне айырбасталатын көлем арқылы орнайды: яғни жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) мен жұмысбастылық деңгейі өзгеріп, нарық теңеседі.
Бұл көзқарас Дж. М. Кейнстің атымен байланысты және қысқа мерзімді ауытқуларды түсіндіруде кең қолданылады.
Статистика: әлеуметтік-экономикалық құбылыстарды өлшеудің негізі
Статистика әлеуметтік-экономикалық құбылыстар мен процестерді зерттегенде қоғамдық ғылымның негізгі қағидалары мен заңдылықтарына, яғни құбылыстарды танып-білудің диалектикалық әдісіне сүйенеді. Сонымен бірге, басқа ғылымдар сияқты статистиканың да өзіне тән зерттеу әдістері бар.
Статистикалық зерттеудің үш сатысы
-
1-саты
Статистикалық бақылау
Бұл — статистикалық зерттеудің бастапқы кезеңі. Мұнда алдын ала жасалған бағдарлама бойынша әлеуметтік-экономикалық құбылыстар мен процестер туралы жаппай деректер жиналады.
Негізгі мақсат — құбылыстардың өзгеруіне ықпал еткен әрбір фактіні өзіне тән белгілері бойынша анықтау, шындықты толық қамту және дәл, нақты, қажетті мәліметтерді жинау. Бақылау неғұрлым кең жүргізілсе, көрсеткіштер соғұрлым толық әрі айқын болады. Бұл статистикадағы үлкен сандар заңының қолданылуын көрсетеді.
Мысал: А қаласында туған балалар арасында қыздар ұлдарға қарағанда көп болуы мүмкін. Бірақ бүкіл Қазақстан бойынша орташа есеппен 100 қыз балаға 106 ұл бала тууы ықтимал. Демек, ірі көлемде жинақталған дерек жалпы заңдылықты дәлірек көрсетеді.
Бақылау барысында кездейсоқ қателер болуы мүмкін, бірақ олар математикалық статистика, яғни ықтималдықтар теориясы құралдары арқылы бағаланады.
-
2-саты
Топтау, өңдеу және жинақтау
Бұл кезеңде бақылау арқылы жиналған мәліметтер өзіне тән белгілері бойынша біртекті топтарға және ішкі жіктерге бөлінеді. Әр топ статистикалық жеке көрсеткіштер жүйесімен сипатталады.
Нәтижесінде топтық айырмашылықтар айқындалып, талдау мен қорытынды жасауға қажетті сандық көрсеткіштер есептеледі.
-
3-саты
Талдау және қорытындылау
Бұл — зерттеудің қорытынды кезеңі. Мұнда жинақталған және өңделген көрсеткіштер біртектес топтық белгілер бойынша жеке қарастырылып, олардың өзара байланысы анықталады.
Қорытынды көрсеткіштер орташа шамалар, қатысты шамалар, өсіңкілік қатарлар және индекстік әдістер арқылы есептеледі. Нәтижелер статистикалық кестелермен көрсетіледі немесе графиктер арқылы бейнеленеді.
Демек, статистикалық мәліметтерді талдау — жинақталған деректерді салыстыру, қорытындылау және сол негізде ғылыми тұжырымдар мен ұсыныстар жасау үдерісі.
Бұл үш саты бір-бірінен бөлек қарастырылғанымен, іс жүзінде ажырамас түрде байланысты: бақылаусыз топтау болмайды, ал топтаусыз талдау мен қорытынды жасалмайды. Сондықтан статистикалық зерттеу кезеңдері өзара тығыз сабақтасып, тәжірибеде оларды әртүрлі мамандар атқаруы мүмкін.