Қазақстандағы 1867—1868 жылдардағы реформа
1867–1868 жылдардағы әкімшілік реформалардың алғышарттары
Бұл реформалар Ресейде крепостниктік құқықтың жойылуымен және бірқатар буржуазиялық реформалардың қабылдануымен тұстас келді. Дәл осы кезеңнен бастап капиталистік қатынастардың ұлттық аймақтарға таралуы күшейді. Ресейдегі капитализмнің дамуы бір мезетте екі бағытта жүріп, ауқымы кеңи түсті. ХІХ ғасырдың орта шенінде іске асқан сот, земство, халық ағарту және өзге де реформалар Ресей құрамындағы шығыстағы ұлттық аймақтарға да ықпал етпей қоймады.
Негізгі бағдар: патшалық билік ұлттық аймақтарды шикізат көзі және қор аймағы ретінде сақтауға ұмтылды. Бұл саясат Қазақстанға да тікелей қатысты болды.
Қазақ даласын билеу жүйесін өзгерту патша үкіметінің отаршылдық мақсаттарымен тығыз байланысты еді. Қазақ жері негізінен екі генерал-губернаторлыққа (Орынбор және Батыс Сібір) бағындырылды. 1822 жылғы «Сібір қазақтарының жарғысы» мен 1824 жылғы «Орынбор қазақтарының жарғысы» капиталистік қатынастар күшейе бастаған тұста өлкенің шаруашылық даму талабына сай келмей қалды.
Комиссиялар және реформаны әзірлеу
И. И. Бутков комиссиясы
XIX ғасырдың 60-жылдарында қазақтардың басқару жүйесін өзгерту үшін статс-секретарь И. И. Бутков басқарған комиссия құрылды. Ол бүкіл қазақ даласын екі облысқа бөлуді ұсынды: орталығы Торғай өңірінде орналасатын Батыс және орталығы Сергиопольде немесе Қарқаралыда болатын Шығыс облыстар.
Комиссия ұсыныстары Орынбор генерал-губернаторы А. П. Безакқа тапсырылды. 1864 жылғы 29 қыркүйекте ол қажетті мәліметтер жинауды талап етті, алайда 1865 жылы отставкаға кетуіне байланысты оның орнына Н. А. Крыжановский тағайындалды. Бутков комиссиясының ұсыныстары қабылданбады.
Гирс басқарған «Дала комиссиясы»
Қазақ өлкесін басқаруды өзгерту жобасын дайындау Ішкі істер министрлігі кеңесінің мүшесі Гирс басқарған «Дала комиссиясына» жүктелді. Құрамына Бас штабтан полковник А. К. Гейнс, Орынбор өлкесінен полковник К. К. Гутковский, Батыс Сібір генерал-губернаторлығынан капитан А. П. Проценко енгізілді.
1865 жылғы 5 маусымда II Александрдың әмірімен қазақ жерін жан-жақты зерттеуге арналған сұрақтар әзірленді: жер иелену түрлері, сот ісі, ағарту, алым-салық, діни мәселелер және басқа да басқаруға қатысты тақырыптар.
Халық пікірінің ескерілмеуі
Реформаны әзірлеу барысында бұқараның пікірі ескерілмеді. Шоқан Уәлиханов Қазақстанды басқаруды халықтың өзін-өзі басқару негізінде қайта құруды талап еткен еді. Алайда комиссия аз ғана феодалдық топ өкілдерімен кеңесіп, деректерді көбіне солардан жинады: Батыс Сібірде ірі бай Мұса Шорманұлынан, билеуші сұлтан Шыңғыс Уәлиханұлынан; Орынбор өлкесінде билеуші аға сұлтан Сейдәліұлынан және өзге де ықпалды ақсүйектерден алынған мәліметтерге сүйенді.
1867–1868 жылдардағы «Ережелер» және жаңа басқару жүйесі
Гирс басшылығымен, құрамында Баллюзек, Л. Мейер, А. П. Проценко болған комиссия Торғай, Орал, Ақмола, Семей облыстарын басқару жөнінде жоба әзірледі. Ал В. Д. Дандевиль, А. К. Гейнс және басқалары қатысқан комиссия Жетісу мен Сырдария облыстары бойынша реформа жобасын дайындады.
Бекітілген құжаттар
- 1867 жылғы 11 шілде: «Сырдария мен Жетісу облыстарын басқару туралы ереже».
- 1868 жылғы 21 қазан: «Торғай, Орал, Ақмола, Семей облыстарын басқару туралы уақытша ереже».
Әкімшілік бөлініс
Бүкіл қазақ жері үш генерал-губернаторлыққа бөлінді: Түркістан, Орынбор және Батыс Сібір.
Биліктің шоғырлануы
Әскери және азаматтық билік генерал-губернатор қолына топтастырылды. Бұл реформаның түйінді ерекшелігі болды. Түркістан генерал-губернаторына Қытай және Иран тәрізді елдермен дипломатиялық келіссөз жүргізуге де рұқсат берілді.
Облыстық басқарма
Облыс басында әскери губернатор тұрды; ол сол облыстағы қазақ әскерінің үкімет тағайындаған (наказной) атаманы саналды. Жанында облыстық басқарма құрылып, шаруашылық, сот және жарлықты орындау бөлімдеріне бөлінді.
Облыстардың уездерге бөлінуі
Сырдария облысы
Қазалы, Перовск, Түркістан, Шымкент, Әулиеата, Ташкент, Ходжент, Жизақ.
Орал облысы
Орал, Атырау, Калмыков, Жем (Темір).
Торғай облысы
Елек, Қостанай, Ырғыз, Торғай.
Ақмола облысы
Көкшетау, Омбы, Петропавл; реформа қабылданғаннан кейін бір жылдан соң орталығы Атбасарда болған Сарысу уезі.
Семей облысы
Баянауыл, Зайсан, Көкпекті, Қарқаралы (кейіннен Павлодар, Өскемен уездері).
Жетісу облысы
Сергиополь, Қапал, Верный, Ыстықкөл, Тоқмақ.
Генерал-губернаторлар тағайындаған уезд бастықтарына екі көмекші берілді, олардың біреуі жергілікті шонжар топ өкілдерінен алынатын. Уезд бастықтарына полиция, әскери бөлімдер, уезд мекемелері мен бекіністер бағынышты болды. Уездер аумақтық принциппен болыстарға, болыстар 100–200 шаңырақтан тұратын ауылдарға бөлінді.
Әлеуметтік тірек және артықшылықтар
Ірі ақсүйектерден іріктелген болыс пен ауылнайлар патша үкіметінің отаршылдық саясатына тірек болды. Шыңғыс әулетінің ұрпақтары саналатын сұлтандар өмірлік зейнетақымен қамтамасыз етіліп, ауыртпалықтар мен салықтардан босатылды. Бұл реформаның таптық мазмұны мен отаршылдық бағытын айқын көрсетеді.
Сырдариядағы отырықшы елді мекендерде полициялық және басқару билігі ақсақалдарға берілді. Облыстық әскери губернатор бекіткен ақсақалдар сайлаушылар жиынында үш жылға сайланатын. Оларға да билік белгісі ретінде қоладан құйылған таңба мен мөр тапсырылды. Мұндай сайлаулар көбіне руаралық тартыспен, күреспен өтетін.
Сот жүйесі: өзгеріс және отарлық бақылау
1867–1868 жылдардағы реформалар нәтижесінде әскери-сот комиссиялары мен уездік соттар құрылды. Айқын таптық сипаттағы бұл мекемелер отаршылдық саясатты жүргізудің құралына айналды. Сырдария облысында қазылар соты сақталғанымен, дауларды шешуде әскери-уездік соттардың ықпалы басым болды.
Маңызды ерекшелік
Сот істеріндегі өзгерістердің бір мәнді тұсы — ескі шариғаттық, патриархалдық-феодалдық салттардың күнделікті өмірге ықпалын шектеуі. Әр болыста шаңырақ санына қарай төрттен сегізге дейін би сайланатын. Алайда іс жүзінде әскери губернатор бекіткен билер мен қазылар отарлық сот жүйесінің төменгі буыны болып қала берді. Уездік және әскери соттар бұқараны қанауды күшейтті.
1861 жылғы крепостниктік құқықты жою жөніндегі заң сияқты, 1867–1868 жылдардағы реформалар да қоғамның түбірлі қайшылықтарын шеше алмады. Реформа отарлық басқаруды нығайтып, халықты бағынышты жағдайда ұстайтын әскери-әкімшілік аппараттың ықпалын арттырды.
Әлеуметтік-экономикалық салдарлар
«Ереже-реформа» Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуында маңызды орын алды. Өлкенің табиғи байлықтарын игеруге қолайлы жағдайлар қалыптасты. Шаруашылық өмірге тереңдей енген капиталистік құбылыстар патриархалды қатынастардың қауымды артқа тартатын негізін біртіндеп әлсіретті.
Көшпелі өмірдегі өзгерістер
Көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан қазақтардың күнделікті өмірінде де өзгерістер байқалды. Ауыл ішінде таптық жіктелу күшейіп, кедейленген қазақтардың қалаларға және алғашқы өндіріс орындарына тартылуы жатақшылықтың қалыптаса бастауынан көрінді.
Зиялы қауымның бағасы
Осы реформаның салдарын көрген Абай Құнанбайұлы мен Ыбырай Алтынсарин сияқты алдыңғы қатарлы ойшылдар оның теріс қырларын өз шығармаларында талай рет сынға алып, мысқылмен суреттеді.
1868–1869 жылдардағы Орал мен Торғай облыстарындағы көтерілістер
Әкімшілік-басқару реформалары белгілі бір маңызға ие болғанымен, қазақ даласында отаршылдық езгіні тереңдетті. Жаңа бекіністер салу үшін көшпелі шаруалардың жері тартып алынды; салықтар көбейді; патша шенеуніктері мен отарлық аппаратқа сүйенген феодалдық топтардың қысымы бұқараның ауыр жағдайын одан әрі ушықтырды. Өсімқорлық пен саудаға бейімделген ақсүйектердің ықпалы еңбекшілерге әкімшілік тұрғыдан қысымды күшейтті.
Салық және жер мәселесі
Шаңырақ салығы
Қазақ даласы бойынша (ауқаттыларды қоспағанда) барлығына міндетті шаңырақ салығы енгізілді. Ол 1 сомнан 3 сомға дейін өсірілді. Земство салығын қосқанда 3 сом 50 тиынға жетіп, әлеуметтік қорғансыз топтарға аса ауыр тиді.
Жердің «мемлекеттік меншік» деп жариялануы
Жерді патша үкіметінің мемлекеттік меншігі деп жариялап, аумақтық негізде пайдалануға көшіру ғасырлар бойы қалыптасқан көшпелі түсінікке қайшы келді. Қыстау мен жазғы қоныстардың әртүрлі әкімшілік құрылымдарға тәуелді болуы руаралық шиеленісті күшейтті.
Осындай ауыртпалықтар 1868–1869 жылдары Орал мен Торғай облыстарында, ал 1870 жылы Маңғыстауда қазақ шаруалары күресінің тұтануына себеп болды. 1868 жылғы желтоқсан мен 1869 жылғы қазан аралығындағы Орал–Торғай көтерілістері отаршылдыққа қарсы бағытталды. Бұл қозғалысты көбіне бұрынғы артықшылықтарынан айырылған ру басылары басқарды; олардың бір бөлігі халықтың ашу-ызасын өз мүдделеріне пайдалануға бейім болды.
Жамансай маңындағы қақтығыс (1869 ж. 6 мамыр)
1869 жылы 6 мамырда Орынбор шебінен фон Штемпель басқарған 200 атты әскер мен бір рота жаяу әскерден тұратын жазалау тобына Ойыл өзенінен 20 шақырым жердегі Жамансай көлі маңында көтерілісшілердің шамамен 20 мың қолы шабуыл жасады. Жеті күн қоршауда қалған жазалаушылардың азық-түлігі мен жемшөбі таусылып, олар әскери шепке шегінуге мәжбүр болды.
Көтерілістің антифеодалдық қыры да болды: 1869 жылдың наурыз және маусым айларында көтерілісшілер феодалдық топтарға қарсы 41 рет шабуыл жасап, оған жалпы саны 3 мыңға жуық адам қатысты. Алайда нашар қарулану, ұйымшылдықтың әлсіздігі және мақсаттың толық айқындалмауы қозғалыстың жеңіліске ұшырауына әкелді. Сұлтан Хангали Арсланұлы, билер Дәуіт Асауұлы, Мұңайтпасұлы, молдалар Рысқұлұлы, Досұлы және басқалар бастаған топтар шаруалардың үмітін толық ақтай алмады.
Жаншу шаралары
Торғай және Орал облыстарындағы көтерілістің бұқаралық сипат алуы жергілікті отаршыл әкімшілікті және Петербург сарайын алаңдатты. Орал өңіріндегі күресті басуға подполковник Рукин, граф Комаровский және генерал-губернатор Н. А. Веревкин бастаған әскери күштер жіберіліп, қазақ ауылдары аяусыз жазаланды.
1870 жылғы Маңғыстау көтерілісі
Маңғыстау түбегіндегі көтерілістің басты себептері Орал–Торғай қозғалыстарымен мазмұндас болды және 1867–1868 жылдардағы «Уақытша ереженің» қатаң отаршыл талаптарымен тікелей байланысты еді. Ережелерді іске асыру әрекеттері түбек тұрғындарының негізгі бөлігі — адайлардың қарсыласуын күшейтті.
Қаржы ауыртпалығы
Шамамен 40 мың шаңырақ адай елі екі жылдың ішінде 160 мың сом салық төлеуге тиіс болды. Көтеріліске түрткі болған оқиғалардың бірі — патша жазалаушы күштерінің адайлардың көшіп-қонып жүрген аймақтарына жақындауы.
1870 жылғы наурыздың ортасында Маңғыстау приставы подполковник Рукин 36 казак, 4 офицер, тілмаш Бекметұлы, би Майұлы және 60 адамы бар топпен «Ережеге» қарсылық ретінде ел ішіне көшуді көздеген адайларды күшпен тоқтатпақ болды. Бозащы түбегі маңында бақташылар Досан Тәжіұлы мен Иса Тіленбайұлы бастаған 200-ге жуық қазақ жазалаушыларға тұтқиылдан шабуыл жасады. Қоршауда қалған отряд ұйымдасқан қарсылық көрсете алмады: жазалаушылар талқандалып, Рукин қаза тапты.
Александровск фортына шабуыл (1870 ж. 5 сәуір)
Жеңіс көтерілісшілердің рухын көтеріп, Маңғыстауға азаттық қозғалысы кең тарады. Николаевск станицасы мен Александровск форты слободкасындағы балық кәсіпшілігінен тартып алынған қайықтардан көтерілісшілер өз «флотилиясын» құрып, саны он мыңға дейін жеткен топ қалыптастырды. 1870 жылғы 5 сәуірде қазақ шаруалары мен жалдамалы жұмысшылар Александровск фортына шабуыл жасап, форт сыртындағы бірнеше маякты өртеді, төменгі бекіністі талқандады, саудагерлердің үй-жайы отқа оранды. Тек зеңбіректің қолданылуы көтерілісшілерді шегінуге мәжбүр етті.
Маңғыстаудағы көтеріліс Орынбор мен Орал әкімшілігін қатты алаңдатты. Бұл кезде патша үкіметі оңтүстік шекараны қауіпсіздендіру мақсатында Хиуа хандығына қарсы жорыққа дайындалып жатқан еді, ал Красноводск маңында ірі әскер тобы шоғырланған болатын. Көтеріліс осы күштердің тылында орын алып, жағдайды күрделендірді.
Жаныштау және салдары
Көтерілісті басу Кавказ билігіне жүктелді. 1870 жылдың мамырында Кавказдан Маңғыстауға Апшерон полкінің батальоны, екі атқыштар ротасы, шептік батальонның бірнеше ротасы, Терек қазақтарының 2 ротасы және 4 зеңбірек жеткізілді. Үш ай бойы патша әскері түбектен кетпей, көтеріліс аяусыз жаншылды.
Жеңілістен кейін қозғалыс басшылары Иса Тіленбайұлы, Досан Тәжіұлы, Иса Көлұлы және басқалар шамамен 3000 шаңырақты ертіп, жазалаушылардан ығыса отырып Хиуа хандығына өтіп кетті.
Маңғыстаудағы көтерілісте антифеодалдық сипат әлсіз болды. Бұған адайлардың өзге аймақтардан шалғай орналасуы және рулық-патриархалдық қатынастардың күшті сақталуы әсер етті. Дегенмен бұл қозғалыстың бір ерекшелігі — қазақ жалдамалы жұмысшыларының күреске тұңғыш рет белсенді қатысуы.
Көтерілістің жеңілуі халықтың жағдайын бұрынғыдан да ауырлатты: Кавказ әкімшілігінің талабымен Маңғыстау қазақтарынан 57 901 сом қосымша салық жиналды; адайлар соғыс шығыны ретінде өкіметке 90 мың қой өткізуге міндеттелді.