Қазақстан Республикасының Индустриялық-инновациялық дамуы

Индустриялық-инновациялық стратегияның мәні және бағыты

Қазақстан Республикасының 2003–2015 жылдарға арналған индустриялық-инновациялық даму стратегиясы Президенттің Қазақстан халқына Жолдауында және кәсіпкерлер форумында берілген тапсырмаларға сәйкес әзірленді. Құжат 2015 жылға дейінгі кезеңге арналған мемлекеттік экономикалық саясаттың өзегін айқындап, экономиканы әртараптандыру арқылы шикізаттық даму моделінен біртіндеп бас тартуға және ұзақ мерзімді тұрақты өсімге қол жеткізуге бағытталды.

Ғаламдану жағдайындағы негізгі проблемалар

Дүниежүзілік экономиканың ғаламдануы аясында Қазақстан экономикасы бірқатар құрылымдық және институционалдық қиындықтарға кезікті. Бұл кедергілер экономиканың сыртқы күйзелістерге осалдығын күшейтіп, технологиялық жаңару қарқынын тежеді.

• Шикізаттық біржақтылық

  Экспорт құрылымының ресурстарға тәуелді болуы экономика үшін тұрақты әртараптандыруды күрделендірді.

• Ықпалдасудың әлсіздігі

  Әлемдік экономикаға кірігу деңгейінің төмендігі, сондай-ақ салааралық және өңіраралық байланыстардың босаңдығы.

• Ішкі нарықтың тарлығы

  Тұтыну сұранысының мардымсыздығы өндірістік ауқымды кеңейтуге шектеу қойды.

• Инфрақұрылымның жеткіліксіздігі

  Өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымның дамымауы экономиканың өнімділігін төмендетті.

• Технологиялық артта қалу

  Кәсіпорындардың техникалық және технологиялық деңгейі көптеген бағытта жаңғыртуды талап етті.

• Ғылым–өндіріс алшақтығы

  Ғылыми зерттеулер мен өндірістің арасындағы тиімді байланыс әлсіз болды, ал ҒЗТКЖ қаржыландыруы жеткіліксіз еді.

• Менеджмент пен институттардың бейімделмеуі

  Басқару жүйелері ғаламдану процестеріне және сервистік-технологиялық экономикаға өту талаптарына толық сай келмеді.

Институционалдық шешімдер: даму институттарын құру

Қойылған мақсаттарға жету үшін Даму банкінің қызметін жандандырумен қатар, арнайы даму институттарын құру көзделді. Бұл институттар қосылған құны жоғары өндірістерді іске қосуға, жұмыс істеп тұрған кәсіпорындарды жаңғыртуға және салаларды кешенді талдау негізінде ғылыми әрі ғылыми-техникалық әзірлемелерді қолдауға бағытталған инвестициялық саясат жүргізуге тиіс болды.

Әлемдік экономика үрдістері: индустриядан сервистік-технологиялық модельге

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін әлемдік капитализм құрылымы өзгеріп, халықаралық сауданың жедел өсуі, трансұлттық компаниялардың күшеюі, шетелдік инвестициялардың артуы және сауда режимдерінің ырықтануы байқалды. Халықаралық валюта қоры мен Дүниежүзілік банк сияқты институттардың қалыптасуы да осы кезеңнің маңызды белгісі болды.

1960-жылдардан бастап өндірісті трансұлттық қағидатпен ұйымдастыру күшейіп, 1990-жылдары тауарлар мен қызметтер өндірісі әлем бойынша бөлшектене орналасты. Нәтижесінде қаржы-өнеркәсіп капиталының трансұлттық сипаты тереңдей түсті.

XX ғасырдың соңғы ширегінде дамыған мемлекеттерде ЖІӨ-нің елеулі бөлігі қызмет көрсету секторында қалыптасты. Бұл қызметтер көбіне ғылыми және инновациялық негізге сүйенеді. Зияткерлік ресурстар мен қаржы капиталы шоғырланған елдерде, әсіресе еңбекті көп қажет ететін өндірістер, экономикалық дамуы салыстырмалы төмен елдерге біртіндеп ауыса бастады.

Индустриялық саясат тәжірибесі: импортты алмастыру және экспортқа бағдарлану

Әлемде индустриялық саясат жүргізудің айтарлықтай тәжірибесі жинақталған. Экономиканың бір өнімге тәуелділігін азайтып, өнеркәсіпті әртараптандыруды санаулы елдер ғана табысты іске асырғанын атап өткен жөн.

Экспорт құрылымын әртараптандыру үшін индустриялық саясаттың қолданылуы Латын Америкасы (Мексика, Бразилия) және Шығыс Азия (Оңтүстік Корея, Сингапур) елдерінің тарихи тәжірибесінен анық көрінеді. Бұл елдер импортты алмастыру және экспортқа бағдарланған кезеңдерден өтті. Айырмашылығы — Шығыс Азия белгілі бір кезеңде экспортты қолдауға батыл көше алды, ал Латын Америкасында импортты алмастыру саясаты ұзақ сақталып қалды.

Тәжірибе көрсеткендей, нақты бәсекеге емес, тосқауылдарға сүйенген өндірістер нығайғаннан кейін жаңғырту мен өнімділікті өсіруден гөрі өз мәртебесін сақтауға көбірек ұмтылады. Соның салдарынан ұлттық экономика халықаралық бәсекеде әлсірейді.

Қазақстан экономикасын әртараптандыру: бастапқы жағдай және мүмкіндік

Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан әлемдік тауар нарықтарына мұнай, газ, қара және түсті металдар, сирек және қымбат металдар, сондай-ақ уран өнімдерін жеткізетін ел ретінде танылды. Ауыл шаруашылығында астық экспортының да келешегі бар.

Шикізат өндірісі мен экспортының серпіні экономикалық дағдарыстан шығуға және соңғы жылдары жоғары өсім қарқынын қамтамасыз етуге ықпал етті. Сонымен бірге шикізат салаларына шетелдік инвестиция тарту және қаржы секторындағы құрылымдық-институционалдық өзгерістер өмір сүру деңгейінің көтерілуіне, сондай-ақ ұзақ мерзімде индустриялық сервистік-технологиялық даму сатысына өтуге мүмкіндік беретін қаржы ресурстарының жинақталуына жағдай жасады.