ТАЙМАНҰЛЫ ИСАТАЙ
Исатай Тайманұлы: халық қозғалысының көсемі
Исатай Тайманұлы (1791–1838) — 1836–1838 жылдары Батыс Қазақстанда өткен халық көтерілісінің саяси көсемі, қайсар қолбасшысы әрі ел жадында қалған халық батыры. Ол Кіші жүздің Байұлы бірлестігіндегі Беріш руынан шыққан, жоңғар шапқыншылығы тұсында аты шыққан Ағатай батырдың ұрпағы саналады.
Маңызды деталь: Исатайдың қоғамдық істерге ерте араласуына және тұлға ретінде қалыптасуына қайын ағасы Жабай Бегалин айрықша ықпал етті. Жабай орысша оқыған, сауатты, старшын қызметін атқарған кісі еді.
Старшындық жолы және жаламен қудалау
Жабай Бегалин қайтыс болғаннан кейін Бөкей хан оның тәрбиесін көрген Исатайды старшын етіп тағайындап, бұл шешімді Орынбор шекара комиссиясы бекітеді. Алайда Исатайдың ел ішіндегі беделі күн санап арта түскен сайын, хан маңындағы топтар оның ықпалын әлсіретуді көздеп, түрлі жаламен ханға шағымдануды үдетеді.
Айыптаулар
- Старшын Өтеміс Құлманиязовты тонады деген жала
- Кісі өлтірді деген айып
Салдары
4–5 жылдың ішінде бірнеше мәрте түрмеге қамалады: алғашқы айыптан ақшалай өтеммен құтылса, екінші жолы Орынборға конвоймен айдалып бара жатқанда сәтін тауып қашып кетеді.
Отарлау қысымы және халық наразылығының күшеюі
Бұл кезеңде Ресей отарлық әкімшілігі қазақ қоғамының ішкі ісіне тікелей араласып, құнарлы жерлерді тартып алу саясатын күшейтті. Орал казак-орыстары Жайық бойын иемденіп, жергілікті жұртты шетке ығыстырды. Мұндай қысымшылықты Исатай старшындық еткен Беріш руы да терең сезінді.
Наразылықты ушықтырған жайттардың бірі — Жәңгір ханның Жайық бойындағы руларды екіге бөліп, бір бөлігін қайын атасына, екіншісін озбырлығымен аты шыққан саудагер Қарауылқожаға басқартып қоюы болды. Бұл шешім жоқшылық қыспағындағы шаруалардың ашу-ызасын өршітті.
Исатайдың талабы
Исатай ханнан Қарауылқожаның зорлықшыл билігін тоқтатуды талап етеді. Жауап ретінде хан Қарауылқожаны шамамен бес жүздей әскермен аттандырады, ал Исатай екі жүз жігітпен қарсы шығады. Бетпе-бет келгенде Исатайдың батырларына шамасы жетпейтінін аңғарған Қарауылқожа кері қайтады.
Көтерілістің басталуы және кеңеюі
Осыдан кейін Каспий жағалауындағы жұрт Қарауылқожа мен Балқы бидің билігіне бағынудан қашып, Исатай мен Махамбеттің маңына жан-жақтан жинала бастайды. Ақыры бұл толқын 1836–1837 жылдары Бөкей ордасындағы шаруалардың феодалдық қанауға және патша өкіметінің отарлау саясатына қарсы көтерілісіне ұласты.
Көтеріліс жетекшілері: Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы. Қозғалыс ауқымы кеңейіп, халықтың түрлі топтарын қамтыды.
Хан ордасы, келіссөз және Тастөбе шайқасы
1837 жылдың қазан айында Исатай екі мыңға жуық сарбазымен келіп, хан ордасын қоршайды. Алайда көтерілісшілер қатарына қосылғанымен, ханнан біржола қол үзгісі келмеген кейбір билердің ықпалымен Исатай орданы бірден басып алмай, хан және орыс полковнигі Геккемен нәтижесіз келіссөз жүргізіп, уақыт ұттырады.
Осы аралықта ханға көмекке жіберілген казак-орыс отрядтары ордаға жетіп үлгереді. Қараша айында Тастөбе маңында шешуші шайқас болады. Көтерілісшілер асқан ерлік көрсеткенімен, отты қарумен жарақтанған әскерге төтеп бере алмай, жеңіліске ұшырайды.
Жазалау
Жазалаушы жасақтар көтерілісті аяусыз басты. Тұтқындалған адамдарға 500-ден 2000-ға дейін дүре соғылып, бірқатары Сібірге айдалды.
Шегіну
Аман қалған жігіттерімен Исатай Жайықтан өтіп, уақытша қауіпсіз аймаққа шегінеді.
1838 жыл: соңғы жорық және қаза
1838 жылы Исатай Хиуада хан болуды көздеген Қайыпқали сұлтанмен уақытша келісім жасайды. Сол жылы Баймұхаммед сұлтанның ордасына шабуыл ұйымдастырады. Шайқас барысында Исатай жау қоршауында қалып, ерлікпен қаза табады.
Тарихи мәні
Исатай Тайманұлы бастаған қозғалыс Бөкей ордасындағы әлеуметтік әділетсіздікке, жерден ығыстыруға және отарлық қысымға қарсы халықтық қарсылықтың символына айналды.