Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі туралы

Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі: екі деңгейлі банк жүйесіндегі орны

Қазақстан Республикасында екі деңгейлі банк жүйесі қалыптасқан. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі (ҚРҰБ) — елдің орталық банкі және банк жүйесінің жоғарғы (бірінші) деңгейі. Ерекше құқықтық мәртебесі бар Қазақстанның Даму банкін қоспағанда, өзге банктердің барлығы төменгі (екінші) деңгейдегі банктер болып саналады.

Мәртебесі және есептілігі

ҚРҰБ басқа елдердің орталық банктерімен, банктерімен, халықаралық банктермен және өзге де қаржы-кредит ұйымдарымен қатынастарда өз өкілеттігі шегінде Қазақстан Республикасының мүддесін білдіреді.
Ұлттық Банк Қазақстан Республикасының Президентіне есеп береді, алайда заңмен берілген өкілеттіктері шегінде өз қызметінде тәуелсіз.
ҚРҰБ өз қызметін Үкіметпен үйлестіреді, Үкіметтің экономикалық саясатын ескереді және бұл оның негізгі функцияларына қайшы келмесе, саясатты іске асыруға жәрдемдеседі.

Басқару құрылымы

Ұлттық Банк сатылы бағыну жүйесі бар бірыңғай орталықтандырылған құрылым ретінде ұйымдастырылған. Жоғарғы органы — Басқарма, ал оперативті басқару органы — Директорлар кеңесі.

Негізгі мақсат және міндеттер

Ұлттық Банктің негізгі мақсаты — Қазақстан Республикасында бағалардың тұрақтылығын қамтамасыз ету.

Мақсатты іске асыру үшін жүктелетін міндеттер

Мемлекеттің ақша-кредит саясатын әзірлеу және жүргізу
Төлем жүйелерінің жұмыс істеуін қамтамасыз ету
Валюталық реттеуді және валюталық бақылауды жүзеге асыру
Қаржы жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз етуге ықпал ету

Ұлттық Банктің негізгі функциялары

Эмиссия және айналыстағы ақша массасы

ҚРҰБ айналыстағы ақша массасының көлемін реттеу арқылы эмиссия жүргізеді және Қазақстан Республикасының аумағында банкноттар мен монеталардың жалғыз эмитенті болып табылады.

Мемлекеттік борышқа қызмет көрсету

ҚРҰБ Қазақстан Республикасының Үкіметімен келісе отырып, мемлекеттік борышқа қызмет көрсетуге қатысады және Ұлттық Банктің мемлекеттік борышына қызмет көрсетуді қамтамасыз етеді.

Қаржы секторын қолдау және инфрақұрылым

Банктер үшін соңғы сатыдағы кредитор қызметін атқарады.
Банк, қаржы кеңесшісі және Үкімет агенті функцияларын жүзеге асырады.
Төлем жүйесінің үздіксіз жұмыс істеуін ұйымдастырады.
Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес өзге де функцияларды, өкілеттіктерді және құқықтарды жүзеге асырады.

Ақша-кредит саясатының құралдары

Ұлттық Банк — Қазақстан Республикасының мемлекеттік ақша-кредит саясатын айқындайтын және жүзеге асыратын жалғыз орган.

Негізгі тетіктер

Ресми қайта қаржыландыру ставкасы
Негізгі операциялар бойынша сыйақы ставкаларының деңгейлері
Ең аз міндетті резервтер нормативтері
Ерекше жағдайларда тікелей сандық шектеулер (операциялар көлемі мен деңгейі)

Ұйымдық құрылымы және бағынысты ұйымдар

ҚРҰБ құрылымына кіретін негізгі буындар

Орталық аппарат (департаменттер, басқармалар, жеке бөлімдер; басқармалардың бірі — Астана қаласында).
16 аумақтық филиал.
Кассалық операциялар және құндылықтарды сақтау орталығы.
Ресей Федерациясындағы өкілдік.

Есеп беретін ұйымдар (республикалық мемлекеттік кәсіпорындар)

«Қазақстан банкаралық есеп айырысу орталығы»
«Банктік сервис бюросы»
«Қазақстан теңге сарайы»
«Автобаза»
«Алматы ғимараттарды пайдалану орталығы»
«Банкнот фабрикасы»

Қатысу үлестері және құрылтайшылық

Ұлттық Банк төмендегі ұйымдардың 100% құрылтайшысы болып табылады:

«Жеке тұлғалардың салымдарына кепілдік беру (сақтандыру) қоры»
«Қазақстан ипотекалық компаниясы»
«Сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру қоры»
«Қазақстан ипотекалық кредиттерге кепілдік беру қоры»
«Қазақстан актуарлық орталығы»

Сонымен қатар Ұлттық Банк «Процессинг орталығы» жабық акционерлік қоғамы құрылтайшыларының бірі болып табылады (ҚРҰБ үлесі — 80,6%).

ҚРҰБ Алматы қалалық филиалы: тарихы

Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің Алматы қалалық филиалының (АҚФ) тарихы екі кезеңді қамтиды: кеңестік кезең және Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейінгі кезең. Филиалдың ресми құрылған уақыты — 1959 жыл.

1959–1987: қалыптасу және инфрақұрылым

Алғашқы кезеңде облыстық мекеме құрамына Алматы және Талдықорған облыстарының ауылдық филиалдары кірді.
1967 жылғы тамызда филиал жүйесінің кеңеюіне байланысты Алматы қаласының Мемлекеттік банк бөлімшелері және қалалық басқарма құрылымға енгізілді.
Құрылымына жоспарлау, ақша айналымы, несиелеу және қаржыландыру, операциялық бөлім, бухгалтерия, инженерлік-техникалық бөлім, инкассация қызметі кірді.
1972 жылы Мемлекеттік банкте Есептеуіш орталық құрылып, бухгалтерлік есеп ЭЕМ-ге көшірілді.

1987–1999: қайта құру және қадағалау

1987 жылдан бастап Қазақстанда банк жүйесін қалыптастыру үдерісі басталып, алғашқы коммерциялық, кейін жеке және біріккен банктер құрылды.
1993 жыл — теңгенің енгізілуімен және ҚРҰБ-тың орнығуымен жаңа қаржылық жүйе қалыптасқан кезең.
1994 жылдың ортасында Алматыдағы екінші деңгейлі банктерді қадағалау мен бақылауды күшейту үшін облыстық мекеме ҚРҰБ Бас Алматы аумақтық басқармасына ауыстырылды.
Лицензиялау, аудит және ревизиялау бағыттары кеңейтілді; өтімділігі нашар банктер санының артуына байланысты өтімділік бөлімшесі, кейін басқарма құрылды.
1996 жылы құрылым «Алматы филиалы» атауына ауысып, бірқатар функциялар оңтайландырылды; автошаруашылық ҚРҰБ қарамағында қалды.
1997 жылдан бастап валюталық операцияларды тіркеу және банктік емес ұйымдарды жедел қадағалау бағыттары дамып, тиісті бөлімшелер құрылды.
1999 жылғы 15 тамыздан бастап атауы ресми түрде «Алматы филиалы» болып бекітілді.

Алматы қалалық филиалының қызмет бағыттары

ҚРҰБ Алматы қалалық филиалы — Ұлттық Банктің құрылымдық бөлімшесі және бірыңғай орталықтандырылған жүйесінің құрамдас бөлігі. Филиал өз қызметін ҚРҰБ берген өкілеттіктер шегінде Алматы қаласының аумағында жүзеге асырады.

Филиал Қазақстан Республикасының Конституциясына, «Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі туралы» заңына және «Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы» заңына сәйкес жұмыс істейді.

Негізгі мақсат

Филиалдың негізгі мақсаты — Қазақстан Республикасының ұлттық валютасының ішкі және сыртқы тұрақтылығын қамтамасыз ету. Осы мақсатқа сәйкес филиал қаланың экономикалық дамуы, ақша айналымы, несиелеу, банктік төлемдерді ұйымдастыру және валюталық қатынастар салаларындағы саясатты іске асыруға қатысады.

2004 жылғы құрылым: 9 бөлім

Бухгалтерлік есеп

Есепке алу және қаржылық рәсімдерді жүргізу.

Экономикалық талдау және статистика

Макро және аймақтық көрсеткіштерді талдау, есептілік.

Валюталық операцияларды бақылау

Валюталық операциялар бойынша бақылау және мониторинг.

Ақша айналымын талдау

Қолма-қол ақша айналымы мен динамикасын талдау.

Төлем балансының статистикасы

Сыртқы сектор деректерін жинау және өңдеу.

Компьютерлік жүйелерді қамтамасыз ету

Ақпараттық жүйелерді қолдау және сервистік қызмет.

Жалпы бөлім

Ұйымдастыру, құжат айналымы және әкімшілік қолдау.

Заңгерлік қызмет

Құқықтық сүйемелдеу және сараптама.

Ревизиялық қызмет

Тексеру және ішкі бақылау рәсімдері.

Тәжірибе барысындағы танысу

Тәжірибе барысында мен экономикалық талдау және статистика, валюталық операцияларды бақылау, төлем балансы және статистика бөлімшелерінің қызметімен толық таныстым. Сондай-ақ әр бөлімшенің құжаттарымен жұмыс істеп, басшылық бекіткен ішкі ережелер мен құжат үлгілерін қарастырдым.

«Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі» мемлекеттік мекемесі, Алматы қалалық филиалы