Эксперименттік тарау бойынша тұжырым

Эмпирикалық зерттеу нәтижелері

Қылмыс жасаған жасөспірімдерге жүргізілген эмпирикалық зерттеу нәтижелері бас бостандығынан айыру жазасын өтеу кезеңінде құндылықтар жүйесінің негізі болып саналатын тұлғаның мағыналық (құндылықтық-мағыналық) сферасына айқын жағымсыз әсер болатынын көрсетті. Бұл әсер, әсіресе, жасөспірімнің үйренген өмірлік ортасынан ажырауы, жаңа әлеуметтік жағдайға бейімделуге мәжбүр болуы және еркіндік жағдайындағыдай өз қажеттіліктері мен құндылықтарын жүзеге асыру мүмкіндігінің шектелуімен күшейеді.

Аталған факторлар олардың болашақ өмір бейнесін позитивті түрде қалыптастыруына кедергі келтіретін маңызды психологиялық қиындықтарға айналады. Себебі, жазасын өтеп жатқан жасөспірімнің болашақты түсінуі мен оған мағына беруіне негіз болатын құндылықтар иерархиясы шектеу жағдайында күрделі өзгерістерге ұшырайды.

Негізгі психологиялық түйін

Бұл кезеңде ең алдымен жеке дара, әлеуметтен тыс тіршілік етуді қамтамасыз ететін құндылықтар бірінші кезектегі маңызға ие болады. Нәтижесінде көптеген жасөспірімдерде болашақ өмір жолы туралы түсінік бұзылып, дәл қазіргі жағдайлар толыққанды әрі нақты болашақ бейнесін құруға тікелей кедергі жасайды.

Эмпирикалық деректер бұл қорытындыларды нақтылай түсті: бақылау тобымен салыстырғанда, зерттелген топта өмірдің мағыналық көрсеткіштерінің ситуациялық төмендеуі байқалды.

Психологиялық түзету жұмысының қағидаттары

Біздің пікірімізше, қылмыс жасаған жасөспірім тұлғасының құндылықтық-мағыналық сферасын түзетуге бағытталған психологиялық ықпал екі өзекті негізге сүйенуі қажет:

Мағыналық құрылымдарды сақтау қағидаты

Тұлғаның мағыналық құрылымдарын «жоймай», оларды қайта құрастыру мен тұрақтандыруға бағытталу.

Маңызды іс-әрекетке қосу қағидаты

Тұлғаны мәнді, нәтижесі бар, әлеуметтік тұрғыдан қабылданатын іс-әрекетке жүйелі түрде тарту.

Өйткені көптеген жасөспірімдерде тек құндылық-мағыналық компонент қана емес, сонымен бірге әрекеттік құрылымдар да (мағыналық бағдарлар, бақылау локусы, болашақ өмірін жоспарлау) ауытқуларға ұшыраған.

Психологтың негізгі міндеттері

Бұл жағдайда психологтың басты міндеті — жасөспірімге болашақ туралы позитивті бейне құруға және үмітті сақтауға көмектесу, сонымен қатар оның тұлғалық өзін-өзі жүзеге асыруына барынша тиімді жағдай жасау.

Түзету жұмысының мазмұнды бағыттары

Қылмыс жасаған жасөспірім тұлғасының мағыналық сферасында болашақ бейнесін қалыптастыру жолдарын түзету үшін төмендегі бағыттар бойынша жүйелі психологиялық жұмыс құруға болады:

Құндылықтар иерархиясының өзгергенін ұғындыру

Жасөспірімге құндылықтар иерархиясының түзеу мекемесінің арнайы жағдайларында қалыптасқанын, ал оның еркін өмірге әрдайым адекватты бола бермейтінін түсіндіріп, мақсатты түрде түзетуді қажет ететін тұстарын айқындау.
Мақсат қоюды белсендіру

Болашаққа мақсат құру процесін жандандырып, болашақ үшін маңызды құндылықтардың мағынасына тереңірек үңілуге көмектесу.
Өмір кезеңдерін позитивті қайта ұйымдастыру

Өмірінің кезеңдері мен жеке оқиғаларына қатысты тұтас әрі жағымды бағдарларды құруға бағытталған жұмыс жүргізу.
Мағынаны табу және жауапкершілікті қалыптастыру

Әр адам өз тіршілігінің мағынасын табуы тиіс екенін және сол мағынаны жүзеге асыруға болашақта тікелей өзі жауапты болатынын саналы түрде қабылдауға ықпал ету.

Жұмыстың тиімділігі және қолдану кезеңдері

Бұл бағыттағы жұмыстың табыстылығы жасөспірімнің құндылықтар иерархиясының әлеуметтік құндылықтармен және болашақ мағыналық бағдарлармен үйлесімді өзгеруімен айқындалады. Осы тұрғыдан алғанда, мекеме психологының жоғарыда сипатталған шараларды жүйелі іске асыруы тек түзеу мекемесіне алғашқы бейімделу кезеңінде ғана емес, сонымен бірге бостандыққа шығар алдындағы уақытта — болашақ өмір бейнесін нақтылап, тұлғалық құндылықтарды қайта мағыналандыру кезеңінде де ерекше нәтижелі болады.

Қорытынды

Қорыта айтқанда, зерттеу мақсаты мен міндеттерін жүзеге асыру барысында алынған болжам толық расталды; орындалған жұмыс өз мақсатына жетті деп тұжырымдауға болады.