ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЬҢ ҮКІМЕТІ
Қазақстан Республикасының Үкіметі: мәртебесі және құқықтық негізі
Қазақстан Республикасының Үкіметі — Қазақстан Республикасының атқарушы билігін жүзеге асыратын, атқарушы органдардың жүйесін басқаратын және олардың қызметіне басшылық жасайтын орган. Үкіметтің құқықтық мәртебесінің негіздері Қазақстан Республикасының Конституциясында бекітілген.
Үкіметтің құзыреті, ұйымдастырылуы мен қызмет тәртібі Конституцияға сәйкес «Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы» Конституциялық заңмен айқындалады. Үкімет Конституцияның, осы Конституциялық заңның, заңдардың және өзге де нормативтік құқықтық актілердің негізінде және оларды орындау үшін әрекет етеді.
Маңызды: Үкімет — алқалы орган, яғни шешімдер ұжымдық сипатта қабылданатын мемлекеттік басқару тетігі.
Құрамы мен құрылымы
Қазақстан Республикасы Үкіметінің құрылымын министрліктер және өзге де орталық атқарушы органдар құрайды. Үкімет құрамына Үкімет мүшелері — Премьер-Министр, оның орынбасарлары, министрлер және Республиканың өзге де лауазымды адамдары кіреді.
Үкімет мүшесі Қазақстан халқына және Президентіне Конституциялық заңда белгіленген мазмұнда ант береді.
Тағайындау тәртібі
- Премьер-Министрді Президент Парламенттің келісімімен тағайындайды.
- Үкіметтің өзге мүшелерін Президент тағайындайды.
Құрамды қалыптастыру
Премьер-Министр тағайындалғаннан кейін он күн ішінде Үкіметтің құрылымы мен құрамы туралы Президентке ұсыныс енгізеді.
Премьер-Министрдің ерекше мәртебесі
Премьер-Министрге ерекше мәртебе берілген. Ол Президентке министрліктерді және Үкімет құрамына кірмейтін орталық атқарушы органдарды құру, қайта құру және тарату туралы, сондай-ақ министр лауазымына кандидаттарды ұсыну және министрді қызметтен босату туралы ұсыныстар енгізеді.
Сонымен бірге Премьер-Министр Үкіметтің қызметін ұйымдастырады, оған басшылық жасайды және Үкімет жұмысы үшін дербес жауап береді.
Үкіметтің негізгі конституциялық өкілеттіктері
Үкіметтің негізгі өкілеттіктері мемлекетті басқарудың өзекті бағыттарын қамтиды: әлеуметтік-экономикалық саясат, қауіпсіздік, қорғаныс қабілеті, қоғамдық тәртіп, бюджет, заң жобалары және мемлекеттік басқару жүйесінің жұмысын үйлестіру.
Өкілеттіктер тізбесі
Мазмұны редакцияланып, қайталанатын бөліктер біріктірілді.
- 1 Мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық саясатының, қорғаныс қабілетінің, қауіпсіздігінің және қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етудің негізгі бағыттарын әзірлеу және олардың іске асырылуын ұйымдастыру.
- 2 Парламентке республикалық бюджетті және оның атқарылуы туралы есепті ұсыну, бюджеттің атқарылуын қамтамасыз ету.
- 3 Мәжіліске заң жобаларын енгізу және заңдардың орындалуын қамтамасыз ету.
- 4 Мемлекеттік меншікті басқаруды ұйымдастыру.
- 5 Республиканың сыртқы саясатын жүргізу жөніндегі шараларды әзірлеу.
- 6 Министрліктердің, мемлекеттік комитеттердің, өзге де орталық және жергілікті атқарушы органдардың қызметіне басшылық жасау.
- 7 Министрліктердің және өзге де орталық атқарушы органдардың актілерінің қолданылуын толық немесе ішінара жою не тоқтата тұру.
- 8 Үкімет құрамына кірмейтін орталық атқарушы органдар басшыларын қызметке тағайындау және қызметтен босату.
- 9 Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің төрт мүшесін бес жыл мерзімге қызметке тағайындау.
- 10 Конституциямен, заңдармен және Президент актілерімен жүктелген өзге де міндеттерді орындау.
Жауаптылық, шешім қабылдау және құқықтық актілер
Үкімет өз қызметінде Конституцияда және «Үкімет туралы» Конституциялық заңда белгіленген нысандарда Республика Президентінің алдында жауапты. Үкімет мүшелері өз құзыреті шегінде шешімдерді дербес қабылдайды және Премьер-Министрдің алдында өздеріне бағынышты мемлекеттік органдардың жұмысы немесе өздеріне тапсырылған қызмет аясы үшін жеке жауап береді.
Құқықтық нысандары
Үкімет өз өкілеттіктерін жүзеге асыру үшін Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында міндетті күші бар Үкімет қаулыларын және Премьер-Министрдің өкімдерін қабылдайды.
Шектеуі
Қаулылар мен өкімдер Конституцияға, заңдарға және Президент актілеріне қайшы келмеуге тиіс.
Өкілеттік мерзімі және отставка тәртібі
Республика Үкіметі Президенттің өкілеттік мерзімі аяқталғанға дейін әрекет етеді. Бұдан кейін Үкімет жаңадан сайланған және қызметіне ресми кіріскен Президентке Үкімет мүшелері қол қойған жазбаша өтініш беру арқылы өз өкілеттігін тоқтатады.
Мерзімінен бұрын отставкаға кету негіздері
- Егер Үкімет немесе оның кез келген мүшесі өзіне жүктелген міндеттерді одан әрі орындау мүмкін емес деп санаса, Президентке отставка туралы мәлімдеуге құқылы.
- Конституцияда көзделген жағдайларда Парламент Үкіметке сенімсіздік білдірсе, Үкімет Президентке отставка туралы мәлімдейді.
- Отставканы қабылдау немесе қабылдамау туралы мәселені Президент он күн ішінде қарайды.
- Премьер-Министрдің отставкасын Президент қабылдаса немесе оны қызметтен босатса, бұл бүкіл Үкімет өкілеттігінің тоқтатылғанын білдіреді.
- Президент өз бастамасымен Үкіметтің өкілеттігін тоқтату туралы шешім қабылдауға және Үкіметтің кез келген мүшесін қызметтен босатуға құқылы.
- Үкімет жүргізіп отырған саясатпен келіспейтін немесе оны жүзеге асырмай отырған Үкімет мүшелері қызметтен босатылуы тиіс.
Министрлердің рөлі және есептілігі
Министрліктердің және өзге де орталық атқарушы органдардың басшылары болып табылатын Үкімет мүшелері тиісті мемлекеттік органдарға басшылықты жүзеге асырады, өз құзыреті шегінде шешімдерді дербес қабылдайды және Премьер-Министрдің алдында бағынысты органдар жұмысы үшін жеке жауап береді.
Олар сондай-ақ өз ведомствосы шеңберіндегі мемлекеттік басқару ісінің жай-күйіне және заңдардың, Президент пен Үкімет актілерінің орындалуын қамтамасыз етуге жауапты.
Парламент алдындағы есеп
Конституцияда көзделген тәртіппен, өз қызметі мәселелері бойынша министр Парламент палаталарына есеп береді.