Қазақстан экономикасы. туралы
Қазақстан экономикасы: қайта құру кезеңіндегі түйткілдер мен тетіктер
КСРО-ның экономикалық жағдайы күрделенген сайын, оның құрамдас бөлігі болған Қазақстан да әртүрлі қиындықтарға ұшырады. Халық шаруашылығының көптеген салалары тұйыққа тірелді; қоғамдық өндірістің тиімсіздігі сақталды; инвестициялық саясат әлсіз болды; басқарудың экономикалық және құқықтық тәсілдері толық меңгерілмеді; жоспарлау, өндіріс және еңбек тәртібінде елеулі олқылықтар пайда болды.
1980-жылдардағы қайта құру іс жүзінде 1965 жылғы реформалардың жалғасы болды, бірақ бұл жолы өзгерістер тереңдетіледі деген үмітпен жүргізілді. Негізгі мақсат — әкімшілік басқарудан экономикалық ынталандыруға көшу және басқаруды кеңірек демократияландыру еді.
Қайта құрудың негізгі бағыттары
Қайта құрудың кең тараған тетіктері кәсіпорындардың дербестігін ұлғайтуға және экономикалық жауапкершілікті күшейтуге бағытталды.
1) Кәсіпорын дербестігін кеңейту
- Өндірістің «бастапқы буыны» тиімді жұмыс істеуі үшін мекемелік шекараларды кеңейту көзделді.
- Дербестік, өзін-өзі басқару, өзін-өзі өтеу және өзін-өзі қаржыландыру қағидалары енгізілді.
2) Еркіндік пен жауапкершілікті күшейту
Кәсіпорынды дербес басқару еркіндікпен қатар ынталылықты және жауапкершілікті талап етті. Жауапкершілік кәсіпорындардың өзара тәуелділігіне және қоғамдық еңбек бөлінісіндегі орнына байланысты әртүрлі сипатта көрінді: шаруашылық есептік, әкімшілік, құқықтық және моральдық өлшемдер арқылы.
Өзін-өзі басқарудың мазмұны
Өзін-өзі басқару идеясы кәсіпорынның халық шаруашылығы мен қоғам сұранысына сай өз қызметін жоспарлауына негізделді. Жаңа жағдайда кәсіпорын:
Өндірістік бағдарламаны өзі жасайды
Өнім көлемі мен номенклатурасын жоспарлауға қатысуы күшейтілді.
Материалдық қамтамасыз етуді ұйымдастырады
Ресурс табу және жеткізу мәселелерін өз деңгейінде шешуге ұмтылды.
Өнім өткізумен және қызмет көрсетумен айналысады
Тарату арналары мен қызмет көрсету формаларын белгілеу құқығы кеңіді.
Шаруашылық есеп: қайта құрудың өзекті тетігі
Қайта құру жылдарында шаруашылық есептің екі нұсқасы ұсынылды. Екі модель де табысты бөлісу тәртібі арқылы кәсіпорынның ынтасын арттыруды мақсат етті, бірақ олардың құрылымы әртүрлі болды.
1) Пайданы норматив бойынша бөлу
- 1 Өнімді өткізуден түскен табыстан алдымен өндірістік шығындар қалпына келтірілді.
- 2 Еңбекақы қоры төленді: ол таза өнім нормативінен, ал кен өндіру саласында нақты алынған өнім бірлігінен қалыптастырылды.
2) Кірісті нормативпен тарату
- 1 Өнімнен түскен табыстан материалдық шығындар өтелді.
- 2 Қалған бөлігі нақты кіріс ретінде есептеліп, одан қорлар мен еңбек ресурстарына төлемдер жүргізілді.
- 3 Мемлекеттік және жергілікті бюджетке міндеттемелер өтелді, министрлік қорына аударым жасалды, банктік несиелердің пайызы төленді.
Нарыққа көшу қарсаңындағы саяси-экономикалық ахуал
Экономикалық саясатты толық дербес жүргізу орнына, толық егемендікке дейін Қазақстан көбіне Ресейдің қимылдарына тактикалық тұрғыдан тәуелді болды. Ал Ресей Польша, Югославия сияқты елдердің нарыққа көшу тәжірибесіне сүйенуге тырысты.
1990 жылдың соңына қарай республикада нарықтық қатынастарға көшу белгілері байқалды. Алайда 1991 жылғы тамызда КСРО-ның тарауы нарыққа көшу бағдарламаларын қайта қарауды талап етті. Нәтижесінде бірқатар жоспарлар толық іске аспай, қағаз жүзінде қалды.
Түйін
1) Дағдарыстың тереңдеуі реформаны жеделдетті
КСРО экономикасындағы қиындықтардың ушығуы 1980-жылдары «экономиканы сауықтыру» мәселесін алға шығарды. Әкімшілік басқарудан экономикалық тетіктерге көшу және басқаруды демократияландыру қажеттігі айқындалды.
2) Кәсіпорын дербестігі басты құрал ретінде ұсынылды
Демократиялық әрі экономикалық механизм ретінде кәсіпорындарға дербестік беру, өздігінен жоспарлау, өзін-өзі өтеу және өзін-өзі қаржыландыру қағидаларына сүйеніп, шаруашылықты «шаруашылық есеп» арқылы жүргізуге ерекше мән берілді.
3) Басқарудағы әлсіздік құлдырауды күшейтті
Мемлекеттің экономиканы басқарудағы жауапкершіліктен шегінуі және директорлық корпустың жұмысын бақылаусыз қалдыру топтық менмендікке жол ашты. Өндіріс құлдыраған тұста «тауарсыз пайда» өсіп, ақша құнсызданды, инфляция күшейіп, тұтыну нарығында тапшылық тереңдеді.
4) Реформа бағыттары мен «500 күн» бағдарламасы іске аспады
КСРО Үкіметі реформаның бірнеше бағытын ұсынды, ал ғылыми мекемелер «500 күн» бағдарламасын әзірлеуге кірісті. Бірақ ол жеткілікті пысықталмағандықтан, толық жүзеге аспай қалды.
5) 1990 жылғы құжаттар жаңа серпін бере алмады
КСРО Жоғарғы Кеңесі 1990 жылдың соңында «Халық шаруашылығын тұрақтандыру және нарықтық экономикаға көшудің негізгі бағыттарын» қабылдады, бірақ ол бұрынғы ұстанымдардан түбегейлі ерекшеленбеді. Қазақстан да осы бағытқа сүйеніп, «Қазақ ССР экономикасын тұрақтандыру және нарыққа көшу» бағдарламасын жасады. Алайда 1991 жылғы КСРО-ның тарауына байланысты бұл құжаттар да өзектілігін жоғалтты.
6) Нарыққа көшу дағдарыс жағдайында басталды
Сөйтіп, Қазақстанның нарыққа көшуі экономикалық және әлеуметтік тығырық жағдайында өтті. Бұл қайта құру мен экономикалық реформалар барысында жіберілген ішкі және сыртқы қателіктердің, сондай-ақ уақытылы ескерілмеген факторлардың салдарынан болды.