ДҮНИЕТАНУ ПӘНІН ДАМЫТА ОҚЫТУДА ТІРЕК-СЫЗБАЛАРДЫ ПАЙДАЛАНУ
Қалыптан тыс ойлау және бастауыштағы дамытушы оқыту
Бүгін Қазақстанға қалыптан тыс ойлай алатын, шұғыл шешім қабылдай білетін, шығармашыл адамдар қажет. Сондықтан сабақтарда тек білімдік мақсаттарды шешіп қана қоймай, балалардың жеке қажеттіліктері мен қабілеттерін дамытудың жолдарын да жүйелі түрде қарастырған жөн.
Абай айтқан қағида: қабілет — шыңдалғанда ғана пайда
Ұлы Абай «Қара сөздерінде» (43-сөз) бала бойындағы қабілеттер туа біткенімен, оларды әрі қарай дамыту мен шыңдау қажет екенін жазады. Ал назардан тыс қалған қабілет бірте-бірте әлсіреп, жойылып кетуі мүмкін екенін ескертеді.
«Оқыту» мен «даму»: бір-бірінен ажырамайтын ұғымдар
Қазіргі педагогикада «оқыту» мен «даму» ұғымдары қатар қолданылады. Оқыту — бала дамуының негізі. Бұл мәселені түбегейлі зерттеп, оқытудың бала дамуындағы рөлін айқындаған көрнекті психолог — Л.С. Выготский.
«Жақын даму аймағы» теориясына сүйенсек, оқыту оқушыны тек бүгінгі деңгейде ұстап қалмай, ертеңгі даму деңгейіне бағыттауы тиіс. Осы тұрғыдан алғанда, оның «тек дамудан озып отыратын оқыту ғана пайдалы» деген пікірі бүгінгі заман талабымен толық үндеседі.
Оқушыны дамытуға бағытталған бастауыш білім мазмұны және соның негізінде жасалған оқулықтар деңгейлік әрі шығармашылық тапсырмалар арқылы оқушыларды ізденіске жетелейді, өз бетінше жұмыс істеу іскерліктерін қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Дүниетану пәнінің бала дамуындағы ерекше орны
Бастауыш сатыда білім берудің түпкі мақсат-міндеттерін жүзеге асыруда әр оқу пәнінің өз орны мен рөлі бар. Математика, қазақ тілі, ана тілі сияқты пәндермен қатар дүниетану пәнінің де бала дамуындағы орны ерекше. Дүниетану — мектептегі жаратылыстану ғылымдарының негізін құрайтын пән.
Таным және қызығушылық
Қоршаған ортаны танып-білу арқылы балада жаңа мәліметке қызығушылық артып, өздігінен жұмыс істеу дағдылары қалыптасады.
Тәрбиелік және құндылықтық қыры
Әсем табиғатқа сүйіспеншілік оянып, туған жерге құрмет пен мақтаныш сезімі бекиді; адам мен табиғат байланысы, қорғау және үнемдеп пайдалану түсінігі қалыптасады.
Сөйлеу және ойды жүйелеу
Табиғат құбылыстарын бақылау, өзгерістерді түсіндіру арқылы оқушы өз көзқарасын білдіруге, ойын еркін әрі түсінікті жеткізуге жаттығады.
Бұл пән балалардың адамгершілік, әсемдік, азаматтық сезімдерін оятып, эмоциялық әсер беретін, ізгілік пен имандылық рухта тәрбиелейтін мазмұнымен құнды. Сонымен бірге оқушыларды өмірмен, халықтың ұлттық ерекшеліктерімен, асыл мұраларымен және табиғат сұлулығымен тығыз байланыстырады. Ел өміріндегі есте қаларлық табиғат өзгерістері туралы мағлұмат беріп, өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, мәдениет пен өнер салаларындағы жетістіктермен таныстырады.
Қиындық: білім бар, бірақ жүйелі сөйлеу мен байланыстыру әлсіз
Дегенмен, балалардың бәрі осы деңгейге жете бермейді. Өкінішке қарай, бастауыш сынып оқушыларының бір бөлігінде жүйелі сөйлеу, өз ойын дәл әрі толық жеткізу дағдысы әлі жеткілікті қалыптаспайды.
Оқулық тілі мен жас ерекшелігі арасындағы алшақтық
Кейбір жағдайда «Атамұра» баспасынан шыққан дүниетану оқулығындағы мәтіндер мен ғылыми тіл оқушының өздігінен оқып дайындалуына ауырлау тиіп, пәнге қызығушылықтың төмендеуіне ықпал етуі мүмкін.
Есте сақтау шегі және үй тапсырмасына уақыт
Жас ерекшелігіне сай, бастауыш сынып оқушысы мұғалімнің сабақта түсіндіргенінің шамамен 30–35%-ын ғана есте сақтай алады деген пікір бар. Егер материалдың қалған бөлігін оқушы үйде өздігінен меңгеруі тиіс болса, қосымша жұмыстарға уақыты жетпей, «қолым тимеді», «есімнен шығып кетті» сияқты жауаптар жиілейді.
Сұраққа жауап бар, бірақ логикасы әлсіз болуы мүмкін
Жаппай сұрау кезінде қол көтеретін оқушы көп болғанымен, жеке сұрағанда жауап кейде қанағаттандырмайды. Себебі оқушы дайындалған күннің өзінде құбылыстар арасындағы байланысты және оның логикалық тізбегін ажыратып, құрастыра алмай жатады.
Шешім бағыты: көпарналы қабылдау және көрнекілік
Материалдың сабақ барысында тек 30–35%-ы ғана емес, мүмкіндігінше толық меңгерілуі үшін оқытуда тек естуді емес, барлық сезім арналарына жақын құралдарды кеңінен қолдану қажет: көру, елестету, тыңдау, ойлау, қабылдау, зейін, жазу, сөйлеу.
Мақсат: қызығушылық, өздік жұмыс, ізденіс, жүйелі сөйлеу
Пәнге қызығушылықты арттыру, баланың өздігінен жұмыс істеу және іздену әрекеттерін дамыту, қосымша материалмен жұмыс істеу дағдыларын қалыптастыру, сондай-ақ жүйелі сөйлеуге үйрету — дүниетану сабағындағы басты басымдықтардың бірі.
Тәжірибелік тәсіл: тірек-сызбалар мен суретті схемалар
Осы мақсатта сабақтарымда түрлі суретті тірек-сызбалар мен тірек-схемаларды қолдана бастадым. Бастауышта көрнекілік жиі пайдаланылатыны да заңды: балалардың ой-өрісі, қисынды ойлау қабілеті, дүниетанымы көбінесе тәжірибелік сипатта қалыптасады.