Қызыл армияның әскери бөлімдері мен құрамалары (1918-1920 ж. ж.)
Қазақстанда Азамат соғысы жылдарында жасақталған Қызыл армия бөлімдері мен құрамалары (1918–1920)
Қазақстанда азамат соғысы басталған кезде жергілікті халықтың көптеген өкілдері өз еркімен революцияны қорғаушылар қатарына қосылды. Осы патриоттық қозғалысты ескере отырып, РСФСР Ұлт істері жөніндегі халық комиссариаты 1918 жылғы тамызда қазақ ұлттық әскери бөлімдерін құру туралы шешім қабылдады.
1919 жылғы 3 сәуірде республиканың Әскери-революциялық кеңесі Қырғыз (қазақ) әскери комиссариаттары туралы Ережені бекітті. Ереже бойынша негізгі міндет — еңбекші қазақ халқы арасынан Отанды қорғауға арналған әскери бөлімдер құру болып белгіленді.
Негізгі құжаттар мен шешімдер
- 1918 жылғы 15 (28) қаңтар — В.И. Ленин қол қойған Жұмысшы-шаруа Қызыл армиясын ұйымдастыру туралы декрет (еріктілерден жасақтау кезеңі: қаңтар–мамыр).
- 1918 жылғы 8 сәуір — әскери іс жөніндегі комиссариаттарды құруға негіз болған декрет (жергілікті деңгейде жасақтауды жүйелеу).
- 1918 жылғы тамыз — қазақ ұлттық әскери бөлімдерін жасақтау туралы қаулы (қазақ халқын мемлекет қорғанысы ісіне тарту).
- 1919 жылғы 3 сәуір — Қырғыз (қазақ) әскери комиссариаттары туралы Ереженің бекітілуі.
Еріктілерден жасақталған алғашқы бөлімдер (1918 жылғы қаңтар–мамыр)
Алғашқы әскери бөлімдерді құру мәселесі еңбекшілердің көптеген съездерінде, жиналыстарында және митингілерінде талқыланды. 1918 жылғы наурыз–сәуірде Кеңестердің Торғай облыстық съезі қару алып, Совет өкіметін қорғауға дайын қазақ еңбекшілерінің тілегін қолдап, атты әскер дивизиясын жасақтау туралы шешім қабылдады. Торғай облысының төтенше әскери комиссары Ә.Т. Жангелдин арқылы Халкомсовқа дивизияны қару-жарақ және киім-кешекпен қамтамасыз етуге көмек сұраған өтініш жолданды.
Семей облысы
1918 жылғы наурыздың басында жұмысшы, шаруа, солдат, қырғыз (қазақ) және қазақ депутаттарының біріккен I съезі шешімімен еріктілерді жазу басталды.
Форт-Александровск (Ақтау)
1918 жылғы наурызда 100 жауынгерден тұратын рота жасақталды.
Ақмола және Петропавл
Петропавл уездік Советі құрған әскери штаб пен жасақтау комиссиясы сәуірде атқыштар ротасын және атты әскер эскадронын ұйымдастырды; Ақмолада 200 адамдық отряд жасақталды.
Жетісу және Верный (Алматы)
Наурызда коммунист Л.П. Емелев басқарған 1300 адамдық I Жетісулық социалистік жаяу әскер полкі құрылды; Верныйда (Алматы) жұмысшы-металлист И. Маментов басқарған 500 адамдық отряд жасақталды.
Қостанай
Осы кезеңде жалпы саны 1045 жауынгерден тұратын 10-Орал атқыштар полкін және ерекше атты әскер отрядын жасақтау аяқталды.
Әскери бөлімдерді жасақтау жергілікті партия және совет ұйымдарының жұмысшылар, шаруалар, майданнан босатылған солдаттар, тыл жұмысына тартылғандар арасында жүргізген ықпалды жұмысының нәтижесінде жүзеге асты. Өлкенің барлық ұлттарының еңбекшілері — қазақтар, орыстар, қырғыздар, украиндар, татарлар, дүнгендер, ұйғырлар және басқалары — Қызыл армия құрамаларын құруды қолдап, өз еркімен оның қатарына қосылды.
Ерікті жасақтардың алғашқы міндеттері
Азамат соғысы мен әскери интервенцияның кеңеюі қарсаңында құрылған бөлімдер негізінен жергілікті жерлерде Совет өкіметін нығайтуға және құлатылған қанаушы таптардың қарсылығын басуға пайдаланылды.
- Орынбор даласында Дутовты талқандауға қатысу.
- Петропавл мен Қостанайдағы (1918 ж. наурыз) бүліктерді басу.
- Жетісудағы (1918 ж. сәуір–мамыр) көтерілістерді басу.
Алғашқы кезеңнің шектеулері мен қиындықтары
Сан жағынан еріктілерден жасақталған бөлімдер көп болмады: 1918 жылдың мамырына дейін Қазақстанда жасақталған құрамалардағы еріктілер саны 7 мың адамнан аспады. Ұйымдастыру жағы жеткілікті нығаймаған, қатаң тәртіп толық орнықпаған еді. Орталықтандырылған басқару аппараты қалыптаспаған, командалық кадрлар жетіспеген, әскери дайындық әлсіз болды.
Соған қарамастан, бұл кезеңде — бүкіл елдегідей — В.И. Лениннің сөзімен айтқанда, «тас үстіне тас қалап», нағыз социалистік Қызыл армияның іргетасы қаланып жатқан уақыт еді.
Жалпыға бірдей әскери міндеттілік және тұрақты армияға көшу (1918 ж. мамыр — 1920 ж. қараша)
1918 жылғы мамырдан 1920 жылғы қарашаға дейін халықаралық империализмнің қарулы қысымы күшейіп, жеңіліске ұшыраған ішкі контрреволюцияны ұйымдастыруда шешуші факторға айналған шақта Қазақстанның советтенген аудандарындағы партия және совет органдары жалпыға бірдей әскери міндеттілікті енгізіп, тұрақты армия құруға кірісті. Бұл жұмыс Советтердің Бүкілресейлік V съезінің шешімдеріне сүйеніп жүргізілді.
Болыс, уезд, губерния және облыстарда әскери бөлімдерді жасақтаумен 1918 жылғы 8 сәуірдегі декретке сәйкес құрылған әскери іс жөніндегі комиссариаттар айналысты. Қазақстандағы советтік аудандар, сондай-ақ Шығыс Ақтөбе және Жетісу майдандарындағы бөлімдер жауынгерлерді жасақтайтын базаға айналды.
Майданды толықтырудың мысалдары
- Ақтөбе, Перовск, Қазалы, Жетісу партия ұйымдары мен әскери комиссариаттары майданға жауынгерлер, қару-жарақ және оқ-дәрі жіберіп отырды.
- Наурызда Перовск әскери комиссариаты Ақтөбе майданына 440 адамдық отряд жіберді.
- Темір комиссариаты 400 адамдық батальон жөнелтті.
Қазақ ұлттық әскери бөлімдерінің қалыптасуы
1918 жылғы тамызда РСФСР Ұлт істері жөніндегі халық комиссариаты қазақ ұлттық әскери бөлімдерін жасақтау туралы қаулы қабылдады. Торғайда әскери комиссар А. Иманов пен Қырғыз (қазақ) Дала өлкесінің комиссары Ә. Жангелдин 1919 жылғы қаңтар–наурызда 500 адамдық үш атты әскер эскадронын жасақтады. Қостанайда Қызыл армия бөлімдерінде тәртіпті күшейтіп, тәрбие жұмысын жүргізуге Кәкімжан Саркин мен Ильяс Қоғалбаев ат салысты.
Қазақстанның батысында қазақ әскери бөлімдерін жасақтау ісімен 1918 жылдың екінші жартысынан бастап Орда селосында орналасқан, Тұңғаншин Мұхамедияр Хангерейұлы басқарған Ұлт істері жөніндегі халық комиссариатының Қырғыз бөлімі жанындағы әскери бөлімше айналысты (кейін бұл бөлімше әскери іс жөніндегі Қырғыз (қазақ) комиссариаты болып қайта құрылды). Оған Бөкей даласындағы жергілікті партия және совет органдары көмектесті.
Бөкей даласындағы дербес полк
Орда, Қазақ Таловкасы, Шоңай, Сайхын, Жанғала, Жәнібек және басқа елді мекен еңбекшілерінен дербес атқыштар полкі жасақталды. 1919 жылы бұл полк дербес Александров-Гай атқыштар бригадасының құрамына кірді.
Жәнібектегі бөлім
Жәнібек ауданында қазақ кедейлерінен Н. Дрюнин басқарған дербес әскери бөлім жасақталды.
Қазақтың 1-үлгілі атты әскер полкі
1919 жылдың жазы қарсаңында Ордада ондаған пулемет пен зеңбірек, мотоциклшілер взводы бар 1700 адамдық Қазақтың 1-үлгілі атты әскер полкін жасақтау аяқталды. Алғашқы ұйымдастырушылардың бірі — 1918 жылдан коммунист Бисен Жөнікешев (кейін полк комиссары).
Полкте коммунистер Ғабит Сарбаев, Алма Оразбаева, Хамит Чурин, Нұрсұлтан Бикетов ұйымдастырушылық және саяси жұмыстар жүргізді. Кейін генерал-майор болған Ш. Жексенбаев, генерал атағын алған Рамазан Құрманғалиев және басқа да командирлер осы құрамда шыңдалды.
Марапат
1919 жылы қарақшыларға қарсы шайқаста көрсеткен ерлігі үшін полк БОАК-тың Құрметті Қызыл Туымен наградталды.
Майдан жолы
Орал контрреволюциясы жойылғаннан кейін полк Оңтүстік майданда шайқасып, Қырымды азат етуге қатысты.
Дербес қазақ атты әскер бригадасы және майдандағы рөлі
1919 жылғы шілдеде Қырғыз әскери комиссариаты Аткарск қаласында Бөкей даласындағы қазақтардан 3500 жауынгерден тұратын дербес қазақ атты әскер бригадасын жасақтауды аяқтады. Ұлттық әскери бөлімдерді құруға М.В. Фрунзе, В.В. Куйбышев, В.И. Чанаев, Ә. Әйтиев елеулі көмек көрсетті. Қазақ еңбекшілері 4-армия қолбасшысы М.В. Фрунзенің «Туысқан қырғыздар» үндеуін жылы қабылдады.
Қазақстандық әскери құрамалар Колчак, Дутов, Врангель әскерлерін талқандауға, сондай-ақ К.К. Мамонов, Б.А. Анненков, Г.И. Семенов, Р.Ф. Унгерн фон Штернберг бастаған күштерді жоюға қатысты. Қазақ халқы көпұлтты совет халқымен бірге Совет өкіметін орнату жолындағы күресте шынығып, социалистік Отанды революция жауларынан жанқиярлықпен қорғады.
Бригада құрамындағы бөлім
Бригада құрамындағы Қазақтың 2-үлгілі атты әскер полкін С.А. Кузинин (кейін Совет армиясының полковнигі) басқарды. 4-Шығыс майданы армиясына қосылған бригада Орал даласында ақгвардияшылар толық талқандалғанға дейін шайқасты.
Қазақстандық бөлімдердің басқа да үлгілері
4-Долбышын атқыштар полкі
1919 жылы Ақтөбе майданы құрамына Қостанай партизандарынан жасақталған 785 адамдық 4-Долбышын атқыштар полкі қосылды.
Зауралье бөлігіндегі атты полк
Осы кезеңде Орал облысының Зауралье бөлігінде дербес эскадрон базасында Экземплярский басқарған атты әскер полкі құрылды. Полкте үш пулемет және 700 жауынгер болды. Олар қаладағы 600-ге жуық коммуниспен бірге қоршау кезінде Оралды қаһармандықпен қорғады.
25-атқыштар дивизиясы
1918 жылы Николаевск қаласында жасақталған 25-атқыштар дивизиясы Қазақстанда Совет өкіметін орнатуға белсене атсалысқан құрамалардың бірі болды. Дивизия 1918 жылдың соңы — 1919 жылдың басында ақ чехтармен және Еділ бойындағы ақгвардияшылармен шайқасты.
- 1918 ж. 7 қазан — Самараны азат ету.
- 1919 ж. 24 қаңтар — Оралды азат ету.
- 1919 ж. наурыз — Ілбішінді азат ету.
- 1919 ж. маусым–шілде — Оралды қоршаудан босатуға қатысу.
- 1920 ж. 5 қаңтар — Гурьевті жаудан босату.
Жаңа құрамалардың жасақталуы (1919–1920)
1919–1920 жылдары құрамында көптеген қазақстандықтар болған бірқатар әскери құрамалар жасақталды. 1919 жылғы 26 қазанда Түркістан майданы Әскери-революциялық кеңесінің бұйрығымен Орынбор мен Ақтөбедегі 1-армия бөлімдерінен 1-Түркістан атқыштар дивизиясын жасақтау басталды. Республика Әскери-революциялық кеңесінің 1920 жылғы 12 қарашадағы бұйрығымен Оңтүстік майданындағы бөлімдерді қайта ұйымдастыру жалғасты.