Қазақша рефераттар

Еңбек ресурстарын басқарудың мәні мен ақаратын қызметтері

Еңбек ресурстарын басқарудың мәні

Еңбек ресурстарын басқару мемлекет қандай әлеуметтік-экономикалық жүйе бойынша дамып жатқанына қарамастан, оның шешуші функцияларының бірі болып саналады. Бұл Қазақстан үшін де аса өзекті. Сондықтан қызметкерлерді басқарудың әдістемелік тәсілдерін меңгеру маңызды.

Дамыған елдерде бұл бағытқа айрықша көңіл бөлінеді. Мысалы, АҚШ-та «қызметкерлерді басқару» пәні 200-ге жуық жоғары оқу орнында оқытылады. Ірі корпорацияларда кадр саласындағы мамандардың шамамен 30%-ының магистр дәрежесі бар. Ал Жапонияда елдің тұрақты дамуы табиғи ресурстарға емес, ең алдымен адам ресурстарына байланысты деген түсінік орныққан: олар ең басты байлық — адам деп есептейді.

Ресурстардың негізгі топтары

Қолданылатын ресурстар сан алуан болғанымен, оларды әдетте үш негізгі топқа бөледі:

  • Табиғи (натуралды)

    Жер және басқа да табиғи қорлар.

  • Материалдық

    Капитал және материалдық активтер.

  • Адам ресурстары

    Еңбек және оны ұйымдастыру әлеуеті.

Ресурстарды басқару — ұйымды басқарудың негізі. Адам ресурстарын басқару материалдық және табиғи ресурстарды басқарумен қатар жалпы басқарудың маңызды құрамдас бөлігі. Дегенмен адам ресурстары өз қасиеттері бойынша өзге ресурстардан ерекшеленеді және арнайы әдістерді қажет етеді.

Адам ресурстарының өзге ресурстардан айырмашылығы

Басқаруда ескерілетін төрт ерекшелік

  1. 1

    Өндіріс құралдарымен (машина, шикізат) салыстырғанда адамдар сапалық қасиеттерге ие және сыртқы әсерге саналы түрде жауап бере алады. Сондықтан ұйым мен қызметкер арасындағы байланыс екіжақты сипатта болады.

  2. 2

    Адам үнемі жаңарып, дамуға қабілетті. Ғылыми-техникалық прогресс жеделдеген қазіргі жағдайда қызметкерлердің үздіксіз дамуы — ұйым тиімділігін арттыратын ең маңызды әрі ұзақ мерзімді көздердің бірі.

  3. 3

    Қазіргі қоғамда адамның еңбек ету кезеңі орта есеппен 30–50 жыл. Осыған байланысты ұйым мен адам арасындағы қатынас көбіне ұзақ мерзімді сипат алады.

  4. 4

    Материалдық және табиғи ресурстардан айырмашылығы, адамдар ұйымға саналы түрде және белгілі мақсаттармен келеді, сондай-ақ сол мақсаттарына жетуге ұйымның қолдау көрсетуін күтеді.

Қызметкерлерді басқарудың тарихи бастаулары

Қызметкерлерді басқару адамзат қоғамының даму тарихында ертеден қалыптасқан. Туыстық қауымдастықтарға біріккен алғашқы адамдардың өзі шектеулі ресурстарды күнделікті тиімді пайдалану мәселелерін шешіп отырды: еңбек бөлінісі, еңбек уәждемесі (мотивация) және тәртіп секілді басқарушылық міндеттер сол кезеңнің өзінде-ақ туындаған.

Қызметкерлерді басқару — кез келген объектіні немесе процесті басқару сияқты, ұйымдық қызмет. XX ғасырдың соңында ғылыми-техникалық прогрестің жеделдеуі, нарықтық қатынастардың тереңдеуі және бәсекенің күшеюі адам ресурстарын басқару саласында жаңа міндеттерді алға шығарды.

Еңбек ресурстары: анықтама және құрамы

Еңбек ресурстары — еңбек ету үшін қажетті білімі мен ақыл-ой қабілеті бар, физикалық тұрғыдан дамыған халықтың бір бөлігі.

а) Еңбекке жарамды жастағы халық

Ер адамдар: 16–63 жас, әйел адамдар: 16–58 жас.

Ескерту: Жұмыс істемейтін I және II топтағы еңбек және соғыс мүгедектері, сондай-ақ еңбекке жарамды жаста болып, бірақ жеңілдетілген жағдайлармен қарттығы бойынша зейнетақы алатын және жұмыс істемейтін адамдар еңбек ресурстарының құрамына кірмейді.

ә) Жас шегінен тыс, бірақ қоғамдық өндіріске қатысатындар

Еңбекке жарамды жастан үлкен немесе кіші бола тұра, қоғамдық өндірісте еңбек ететін адамдар да осы топқа жатады.

Еңбек потенциалы: кеңірек ұғым

Еңбек потенциалы еңбек ресурстарына қарағанда кең мағынаны қамтиды. Өйткені бұл ұғымға жасына байланысты еңбек ресурстары қатарынан шықса да, қоғамдық пайдалы еңбекке қатысатын адамдар да кіреді.

Еңбек потенциалы — жеке адамның, әртүрлі жұмыскерлер топтарының және жалпы еңбекке жарамды халықтың қоғамдық пайдалы еңбекке қатысуы тұрғысынан санын, сапасын және еңбекке қабілеттілік өлшемдерін сипаттайтын интегралды көрсеткіш.

Сандық сипаттамалар

  • еңбек ресурстарының саны;
  • бір жұмыскердің бір жылдағы орташа жұмыс уақыты;
  • еңбектің интенсивтілігі (қажетті персонал санының деңгейі).

Сапалық сипаттамалар

  • физикалық: бойы, салмағы, дене өлшемдері және т.б.; денсаулық;
  • интеллектуалдық: ақыл-ой, икемділік, табандылық, талант;
  • әлеуметтік: өмір сүру деңгейі, әлеуметтік орта, материалдық және рухани қажеттіліктер;
  • кәсіби: білім деңгейі, тәжірибесі, мамандығы.

Сандық және сапалық көрсеткіштерді бірге қарастыру қоғамдық өндірістің еңбек ресурстарымен қаншалықты қамтамасыз етілгенін және оның ғылыми-техникалық прогресс талаптарына сәйкестігін бағалауға мүмкіндік береді.

Халықтың ұдайы өсуі және еңбек ресурстарының қалыптасуы

Халықтың ұдайы өсуі — туу мен өлім көрсеткіштерінің өзара ықпалы нәтижесінде ұрпақтың үздіксіз жаңарып отыру процесі.

Ұдайы өсу процесінде оның түрлері, типтері және тәртібі ажыратылады. Ал еңбек ресурстарының ұдайы өсуінде бұған қоса фазалар немесе кезеңдер де бөлінеді.

Табиғи қозғалыс

Халықтың табиғи қозғалысы — туу және өлім көрсеткіштерінің өзгеруі. Қайсысы басым болуына қарай табиғи өсім немесе табиғи кему қалыптасады.

Көші-қон қозғалысы

Халықтың көші-қон қозғалысы әртүрлі экономикалық, саяси, діни және басқа да факторлардың әсерінен пайда болады.