Реформадан кейінгі жылдардағы елдің жағдайы
XIX ғасырдың екінші жартысында Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық келбеті түбегейлі өзгерді: Ресей империясының қоныстандыру саясаты күшейді, қазақ ауылына капиталистік қатынастар тереңдей енді, өндіріс пен сауда кеңіді, қалалар саны артты. Бұл үдерістер жер қатынастарына, шаруашылық құрылымына және халықтың әлеуметтік жіктелуіне тікелей ықпал етті.
Орыс шаруаларын Қазақстанға қоныс аудару
1861 жылғы 19 ақпандағы «Ереже» Ресейдің аграрлық мәселелерін толық шеше алмады. Осы жағдайда патша үкіметі екі бағытты көздеді: біріншіден, ішкі губерниялардағы әлеуметтік толқуды бәсеңдету және жер мәселесін өз түсінігі бойынша реттеу үшін шаруаларды шығыс аймақтарға көшіру; екіншіден, ұлттық өңірлерге қоныс аудартылған шаруалар арқылы өзіне әлеуметтік тірек қалыптастыру.
Қоныстандырудың өрістеуі
- Алғашқы кезеңде отарлау әскери сипатта болды (казак-орыс отарлауы).
- XIX ғасырдың 60-жылдарының ортасынан Ресейдің орталық аудандарынан шаруаларды Қазақстанға көшіру басталды.
- 70-жылдардан бастап Ақмола, Семей, Жетісу, Орал, Сырдария, Торғай облыстарына орыс-украин шаруаларын жаппай орналастыру кең етек алды.
1868 жыл: Жетісуда қоныстандыру ережесі
Жетісу облысының губернаторы Г.А. Колпаковскийдің ұсынысымен қабылданған құжат (1883 жылға дейін күшінде болды) қоныстанушыларға жан басына 30 десятина жер беруді және бірқатар жеңілдіктерді қарастырды.
1883 жыл: жаңа орналастыру тәртібі
Жетісуда жаңадан келушілерді, сондай-ақ Шығыс Түркістаннан қоныс аударған ұйғырлар мен дүнгендерді орналастыру жөніндегі ереже бекітілді. Жер үлесі 10 десятинаға дейін қысқарып, орыс қоныстанушылары 3 жылға салықтар мен міндеткерліктерден босатылды.
Жетісуда жер тапшылығы, табиғи-географиялық жағдайдың қолайлылығы және далалық өңірлермен салыстырғандағы құнарлылық мұндай шешімдердің жүзеге асуын жеделдетті. 1889 жылғы 13 шілдеде «Село тұрғындары мен мещандарының қазыналық жерлерге өз еркімен қоныс аударуы және бұрынғы қоныс аударғандар жағдайын қарастыру» туралы заң қабылданып, Тобыл, Том губерниялары, сондай-ақ Жетісу, Ақмола және Семей облыстары негізгі қоныстану аймақтары ретінде белгіленді.
1891 жылғы нақтылау
1891 жылғы «Ереже» 1889 жылғы құжаттың бірқатар тұстарын нақтылап, кей өңірлерде бұрын қоныстанған шаруаларға жан басына 15 десятина жер беруді бекітті.
Отаршылдық салдары
Қоныстанушыларға көшпелі қазақтардың жерін тартып әперу, оларды тұрақты қоныстарынан ығыстыру, жергілікті ауыл мүддесімен санаспау сияқты құбылыстар күшейді. Бұл үдеріс жыл өткен сайын тереңдеп, мал шаруашылығының дамуына да нұқсан келтірді.
Қоныс аударушылар ең көп шоғырланған өңір — Жетісу. 1868–1880 жылдары мұнда 3 мыңнан астам отбасы орналасты, олардың шамамен 2 мыңы — жаңа қоныстанушылар, ал 1 мыңнан астам шаңырақ қалаларға орнықты. Қоныстандыру саясаты Сырдария облысын да қамтып, Шымкент, Ташкент, Әулиеата уездерінде 1884–1892 жылдары орыс-украин шаруалары 37 қоныс орнын құрды.
Қазақ ауылының жағдайы
XIX ғасырдың ортасынан бастап қазақ жеріне капиталистік қатынастардың тарала бастауы ауылдың шаруашылық өмірі мен әлеуметтік жағдайына айқын әсер етті. Мал шаруашылығы мен отырықшы егіншіліктің қатар дамуы — осы ықпалдың көрінісі.
Дәстүрлі мал шаруашылығы сақталған аймақтар
Көшпелі өмірге негізделген мал шаруашылығы Сырдарияға жақын өңірлерде, Орталық Қазақстанда, Бетпақдалада, Маңғыстауда, сондай-ақ Семей, Ақмола облыстары мен басқа да аймақтарда сақталды.
Солтүстік өңірлердегі ерекшелік
Қазақстанның солтүстігінде қоныс аудару кең жайылып, егіншілік салыстырмалы түрде басым болды. Дегенмен мал құрамы мен жерді иелену сипаты бұрынғы көшпелі шаруашылықтан бірте-бірте алшақтай түсті.
Шаруашылық құрылымының өзгеруі
- Жылқы санының кемуі, сиыр санының артуы капиталистік ықпалдың белгісі ретінде байқалды.
- Орыс-украин шаруаларын көптеп қоныстандыру көшпелілер арасында отырықшылықтың кең тарауына түрткі болды.
- Егіншілік ауылды астықпен және тұқыммен тұрақты қамтамасыз етуге мүмкіндік берді.
Суару мен егіншілік
Далалы әрі қуаң аймақтарда суару жүйесін қолдану қазақтарды отырықшылыққа көбірек тартты. Ылғал жеткілікті сақталатын өңірлерде (мысалы, Жайық пен Тобыл бойында) қарапайым соқаны тұрақты пайдалануға жағдай жасалды. Сырдария, Жем, Ырғыз, Сарысу өзендерінің алқаптарында егіншілік маңызды орын алды: 15 мың десятина жерді суарып өңдегенде қазақ шаруалары 1 миллион пұтқа дейін астық өндіре алды.
Патша үкіметінің қауымдық жерлерді зорлықпен басып алу саясаты және отаршылдық-әкімшілік басқарудың күшеюі қазақ шаруалары арасында әлеуметтік жіктелуді жеделдетті. Қалалар мен орыс қоныстары маңындағы қазақтар нарыққа көбірек тартылып, көшпелі шаруашылықтың дәстүрлі әдістері өзгере бастады.
Жатақтардың пайда болуы
XIX ғасырдың 70–80-жылдарынан бастап кедейленген қазақтар күнкөріс үшін тау-кен орындарына, қалалардағы ұсақ-ірі кәсіпорындарға тартыла бастады. Қазақ жатақтары — ауылдық пролетариат толық қалыптасып үлгермеген кезеңдегі әлеуметтік топ. Рулық-патриархаттық ортадан ажыраған жатақтар жаңа өндіріс пен қалалық нарыққа жақындап, орыс жұмысшыларымен байланыс арқылы ортақ мүдде мен таптық көзқарастың қалыптасуын ертерек сезінді.
Капитализмнің дамуы
Реформадан кейінгі жылдары өндіргіш күштердің қарқынды дамуы және бүкілресейлік нарықтың орталықтануы капиталистік қатынастардың ұлттық аймақтарда кеңеюіне ықпал етті. XIX ғасырдың 30–50-жылдарында Қазақстандағы табиғи байлық көздері біршама анықталып, көмір, кен, тұз, қорғасын өндіру көлемі жыл сайын өсе түсті.
Өңдеу кәсіпорындары
Ауыл шаруашылығы шикізатын өңдейтін тері және май кәсіпорындары іске қосылды.
Балық кәсіпшілігі
Каспий мен Арал теңіздерінде, Балқаш көлінде балық аулау кеңейді.
Теміржол
XIX ғасырдың соңғы он жылында 482 верста салынса, XX ғасырдың басындағы бес жылда 1 818 шақырымға жетті.
Өнеркәсіптің сипаты
XIX ғасырдың екінші жартысында өңдеу өнеркәсібі әлсіз болды: зауыт-фабрикалардың жабдықталуы қарапайым, техникалық мамандар жеткіліксіз еді. Әсіресе қазақ жұмысшыларының кәсіби даярлығы төмен болғандықтан, өнім сапасы мен көлемі шектеулі болды. Дегенмен XIX ғасырдың соңында 300–400 жұмысшысы бар ірілеу өндіріс орындары пайда болып, Успен кеніші, Қарағанды көмір бассейні, Екібастұз, Риддер сияқты орталықтар кеңінен таныла бастады.
Тұз өндірісінің өсуі
1867 жылы Басқұншақта шамамен 55 мың пұт тұз өндірілсе, 1900 жылы бұл көрсеткіш 20 миллион пұттан асты.
Шетел капиталының енуі
Табиғи байлықтардың игерілуі шетел капиталистерінің назарын аударды: Спасск-Успенск, Атбасар, Риддер, Қарағанды, Екібастұз кәсіпорындары және бірқатар мұнай орталықтары шетелдік иелерге сатылды. Спасск мыс кенішінің акционерлік қоғамы акциялары АҚШ, Германия, Бельгия, Швеция сияқты елдер өкілдерінің қолына өтті.
Банк-кредит жүйесінің қалыптасуы
Ақша-тауар қатынастарының кеңеюі банк-кредит ұйымдарының ашылуына жол ашты. Ресей Мемлекеттік банк бөлімшелері Оралда (1876), Петропавлда (1881), Семейде (1887), Омбыда (1895), Верныйда (1912) жұмыс істей бастады. Сібірлік сауда бөлімшелерінің бір бөлігі Қазақстанда қызмет атқарды, ал «Орыстың сауда-өнеркәсіптік банкі» бөлімшелері XX ғасырдың басында ірі қалаларда кеңінен ұйымдастырылды.
Сауда және қалалар
Қазақ ауылына қоныс аударған орыс және украин шаруаларының тұрақтары көбейген сайын, капиталистік қатынастардың ықпалы сауда көлеміне де, оның мазмұны мен мәніне де әсер етті. Ресей сауда капиталы шалғай ауылдарға дейін жетіп, орталық аудандар мен қазақ өлкесі арасындағы тауар алмасуды кеңейтті. Мал саудасы ерекше жанданып, мал барған сайын тауарға айнала түсті.
Мал саудасының ауқымы
Ресейдің орталық аудандарына 60 мың ірі қара және 200 мыңға дейін қой жеткізілді.
Жыл сайын шамамен 340 мың ірі қара және 550–600 мың қой-ешкі айдалды.
Малмен сауда арқылы аты шыққан көпестер (Ботов, Колосов, Жиряков, Скажутин) бай ауылдардан жылына ондаған мың мал сатып алып, Орта Азия мен Ресейдің орталық базарларына жөнелтіп отырды.
Тауар құрылымының өзгеруі
Сауда тек малмен шектелмеді. XIX ғасырдың екінші жартысында орталық өнеркәсіп аудандарынан мақта-мата бұйымдары көптеп әкелінді. Фабрикалық тауарлар Орта Азияның сапасы төмен ұсақ бұйымдарын ығыстырып, көшпелілермен саудадағы үлесін азайтты. Металл, шұға, жібек, былғары тауарлар келіп, шалғы, пышақ, соқа, балта сияқты еңбек құралдарының сатылымы артты.
Жәрмеңкелердің рөлі
Жол қатынасы жеткіліксіз болған жағдайда жәрмеңкелер тұрақты сауданы дамытудың маңызды тетігіне айналды. 1832 жылы Бөкей (Ішкі) ордасында ашылған алғашқы жәрмеңке ірі сауда орталығы болды. XIX ғасырдың ортасынан бастап жәрмеңкелер саны күрт өсті: Шығыс Қазақстанның өзінде 1880-жылдары 70-тен астам жәрмеңке жұмыс істеді.
Ең ірі жәрмеңкелердің басым бөлігі осы облыста шоғырланды: Тайынша-көл, Константиновка, Ақмола, Петровка және т.б.
Тайынша-көлде — 78 мың қой, Константиновкада — 77 мыңға жуық, Петровкада — 2 мың қой сатуға түсті.
1848 жылы ашылған, көпес Варкав Ботов есімімен белгілі жәрмеңке Қытай, Орта Азия және Ресей көпестерін жинады.
Жәрмеңкелерде саудамен қатар ойын-сауық, сайыс, той-думан да өтетін. Қытаймен байланыс арқылы белгілі болған Қарқара (Жетісу), сондай-ақ Ойыл (Орал), Шар-Екатеринская (Семей) жәрмеңкелері өңірлік маңызға ие болды.
Саудадағы отаршылдық теңсіздік
Көшпелі қазақтардың көп бөлігі ақша-тауар айналымының тетіктерін толық меңгере қоймағандықтан, айырбас саудасында теңсіздік күшейді. Несиеге алынған ұсақ-түйек бұйымдардың үстемесі өсіп, кіріптарлыққа әкелді. Айлакер көпестер мал мен бұйымды төмен бағалап, өз тауарын қымбаттатты: орталықта 6–7 сом тұратын самаурынға 20–25 қой сұрау, құны 15 тиынға жетпейтін ұстара үшін қой талап ету сияқты жағдайлар кездесті. Әкелінген тауардың сапасы да жиі төмен болды.
Қалалардың өсуі және жұмысшы табы
XIX ғасырдың ортасынан бастап Қазақстан қалаларындағы халық саны мен әлеуметтік-экономикалық ахуалда елеулі өзгерістер болды. XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында 19 жаңа қала пайда болды. 1897 жылғы алғашқы жалпыресейлік санақ деректері бойынша: Орал — 36 446, Верный — 22 744, Семей — 20 216, Қостанай — 14 175 адам.
Қала халқы қоныс аударған шаруалар, ауылдан қол үзген қазақтар және табиғи өсім есебінен қалыптасты. Өнеркәсіп орындарының салынуы жұмысшылар санының артуына әсер етті. Қазақстанда жұмысшы табы ең көп шоғырланған сала — тау-кен өнеркәсібі: XIX ғасырдың соңында 19 мыңдай жұмысшы болса, 1902 жылға қарай 30 мыңға жуықтады. Қара жұмысшылардың басым бөлігі қазақтар болды, ал ұлттар араласқан еңбек ортасы кейінгі таптық қозғалыстардың көпұлтты сипатына ықпал етті.
Қысқаша түйін
Қоныстандыру саясаты жер қатынастарын түбегейлі өзгертті және отаршылдық қысымды күшейтті; капиталистік қатынастар ауыл шаруашылығының құрылымын жаңартты, отырықшылық пен жалдамалы еңбекті ұлғайтты; өндіріс, банк жүйесі, теміржол және жәрмеңкелер сауда байланыстарын кеңейтіп, қалалардың өсуі мен жұмысшы табының қалыптасуын жеделдетті.