Қазақстан Республикасында еңбек нарығын мемлекеттік реттеу шаралары
Еңбек нарығын реттеу саясаты: мақсаттары мен логикасы
Еңбек нарығын реттеу саясаты — экономикалық саясаттың маңызды құрамдас бөлігі. Ол, негізінен, үш өзекті мақсатқа сүйенеді: құрылымдық қайта құруды ынталандыру және босап қалған жұмыс күшін қайта бөлу процесін жеделдету; жұмыссыздарды мүмкіндігінше тез жұмысқа тарту; әрбір жұмыс іздеушіні жұмыспен қамтуға бағытталған тетіктерді іске қосу.
Негізгі ой
Шетел тәжірибесі көрсеткендей, жұмысбастылық саясатының «бір ғана әмбебап құралы» жоқ: ол әр елдің әлеуметтік-экономикалық жағдайына, саяси құрылымына және мәдени дәстүрлеріне қарай қалыптасып, экономика мен еңбек нарығындағы өзгерістерге байланысты үнемі жаңарып отырады.
Дамыған елдер тәжірибесі: эволюция кезеңдері
Соғыстан кейінгі кезең: кейнсиандық реттеу моделі
Соғыстан кейінгі жылдары мемлекеттік реттеудің кейнсиандық тұжырымдамасына сай модель кең тарады. Бұл тәсілдің өзегі — толық жұмысбастылықты қолдауға бағытталған мемлекеттік міндеттемелерді күшейту.
- Жұмыс орнын қорғау және сақтау кепілдігін қамтамасыз ететін заңнамалық шаралар;
- Еңбек жағдайының қауіпсіздігі және еңбек ұйымдарының қызметін дамыту;
- Еңбек қатынастарын мемлекеттік бақылау;
- Жұмыс күшін ұдайы өндіруге қатысты әлеуметтік шығындардың бір бөлігін мемлекеттің өз мойнына алуы;
- Жұмыссыздық бойынша жалпыұлттық жәрдемақы бағдарламалары (көбіне міндетті сақтандыруға негізделген).
1970-жылдар: дағдарыс және белсенді шаралардың күшеюі
1970-жылдардағы дағдарыс инфляциялық үрдістерді күшейтті, табыстарды қайта бөлу жүйесінің тиімділігін төмендетті және жаппай әрі ұзаққа созылған жұмыссыздықтың өсуіне әкелді. Нәтижесінде жұмысбастылықты қолдау шаралары саясаттың алдыңғы қатарына шықты.
- Жұмысбастылықты реттеуде жергілікті органдардың рөлі артты;
- Мемлекет мамандарды даярлау және қайта даярлау ісіне белсендірек қатыса бастады;
- Қысқартылған жұмыс аптасына көшу кезінде жоғалған табысты өтеуге арналған бағдарламалар енгізілді;
- Қоғамдық жұмыстар жұмыс орындарын құру құралы ретінде маңызды орын алды.
1980-жылдар: икемді еңбек нарығына көшу
1980-жылдары кейбір елдерде әлеуметтік саясат пен жұмысбастылықты реттеудің мемлекеттік әдістері экономикалық өсуді баяулататын кедергі ретінде қарастырыла бастады. Сонымен бірге құрылымдық қайта құру, өнеркәсіптегі жұмысбастылықтың қысқаруы, қызмет көрсету саласының өсуі және технологиялардың үздіксіз жаңаруы кәсіпорындардың жұмыс күшіне деген сұранысын түбегейлі өзгертті.
Еңбек қатынастарының «қатаң стандартты режимдері» өндіріс икемділігін шектеп, бәсекеге қабілеттілікті төмендетті. Осыдан икемді еңбек нарығы ұғымы қалыптасты: кәсіпорындардың өзгермелі жағдайға тез бейімделуі үшін әлеуметтік-экономикалық, өндірістік және құқықтық шаралар кешені.
Өтудің негізгі мәні
Жұмыс күшінің мобильділігінің барлық түрін ынталандыру, кәсіби даярлау мен қайта даярлаудың әртүрлі әдістерін дамыту арқылы еңбек ұсынысын барынша ұлғайту.
1980-жылдардың соңы: белсенді еңбек нарығы саясаты
Ғылыми-техникалық прогресс жаңа технологияларды, жаңа мамандықтарды және жұмысшы сапасына жаңа талаптарды алға тартты. Экономикалық белсенділік жанданған кезеңде бірқатар «икемділікке ғана» сүйенген тәсілдердің әлсіз тұстары байқалды.
Жоғары жұмыссыздық, технологиялық жаңару және маманданған кадр тапшылығы жағдайында көптеген үкіметтер еңбек нарығында белсенді саясат жүргізетін институттарға басымдық берді.
- Жұмыс орындарының өсуін еңбекшілердің экономикалық және қоғамдық қызметке қатысуымен ұштастыру;
- Сұраныс пен ұсынысты қатар ынталандыру арқылы жоғары әрі тұрақты жұмысбастылыққа жағдай жасау;
- Әлеуметтік қатерлердің салдарымен ғана емес, олардың пайда болуы мен жаппай таралуының алдын алумен айналысу;
- Адам ресурстарына инвестиция тартуды күшейту.
Еңбек нарығын мемлекеттік реттеу шараларын жіктеу
Мемлекеттік реттеу құралдарын қорытындылау және оларды Қазақстан жағдайында қолдануды талдау үшін шараларды біртұтас классификациялық схема арқылы көрсету орынды. Төменде еңбек нарығын реттеу шараларын сипаттауға болатын негізгі белгілер жүйесі берілген.
1) Бағыттылығы (реттелетін элемент)
Негізгі элементтер: жұмыс күшінің ұсынысы, жұмыс күшіне сұраныс, және оның бағасы — еңбекақы.
- Ұсынысты ынталандыру: кәсіби және аумақтық мобильділікті арттыру;
- Сұранысты ұлғайту: субсидиялар, қоғамдық жұмыстар, нысаналы бағдарламалар.
2) Шаралар сипаты
Шаралар экономикалық, әкімшілік, ұйымдық болып бөлінеді; кей жағдайда аралас сипатта болады.
Мысалы, әкімшілік талаптар көбіне жұмыс берушілер мен жұмыскерлер тарапынан кері реакцияны жұмсарту үшін экономикалық ынталандырулармен қатар жүреді.
3) Әсер ету тәсілі
- Тікелей: мақсатты қаржыландыру, өңірлік және нысаналы бағдарламалар.
- Жанама: бюджеттік-салықтық және ақша-несие саясаты сияқты макроэкономикалық реттеушілер.
4) Мазмұны
- Ынталандыру: еңбек нарығындағы ахуалды жақсартатын қызметті қолдау;
- Шектеу: жұмысбастылыққа кері әсер ететін қызметті тежеу.
5) Қамту объектісі
Халық топтарын қамтуына қарай шаралар жалпы (барлық топтарға) және арнайы (нысаналы топтарға бағытталған) болып бөлінеді.
6) Қаржыландыру көздері
- Республикалық бюджет;
- Жергілікті бюджет;
- Кәсіпорындардың қаражаты;
- Аралас қаржыландыру.
Оңтүстік Қазақстан облысы: еңбек сұранысы мен ұсынысын болжау (2006–2008)
Оңтүстік Қазақстан облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар департаментінің болжамына сәйкес, 2006–2008 жылдары жұмыс іздеп келушілер саны шамамен 65,1 мың адам болады, олардың жартысына жуығы жұмыспен қамтылады. Бұл халықты жұмыспен қамту деңгейін көтеріп, еңбек нарығындағы жағдайды жақсартуға ықпал етеді.
Алдын ала бағалау бойынша, 2006–2008 жылдары облысқа бекітілген квота шегінде шамамен 5325 отбасы қоныс аударады деп күтіледі.
Нысаналы қолдау: мүгедектігі бар адамдар
Мүгедектігі бар адамдардың кәсіби оңалтылуын жақсарту мақсатында орта және кәсіптік білімге қолжетімділікті кеңейту, кәсіби даярлау мен қайта даярлауды дамыту, өзін-өзі жұмыспен қамтуды және жұмысқа орналасуды қолдау көзделеді. Оларды еркін еңбек нарығына енгізу үшін қосымша шаралар қабылданып, нысаналы топтарға арналған жұмыс орындарын құру арқылы мақсатты жұмысқа орналастыру ұйымдастырылады.
Құрылымдық өзгерістер және жаңа сұраныс
Өңірде тоқыма кластерін дамыту және «Оңтүстік» арнайы экономикалық аймағының ашылуына байланысты құрылымдық-техникалық қайта құру жүріп, жұмыспен қамту құрылымының өзгеруі күтіледі. Өнеркәсіп саясатында импорт алмастыру, өндірісті әртараптандыру және жаңа жұмыс орындарын ашу бағыттары күшейеді.
Экономиканың құрылымдық жаңаруы жұмыс күшіне сұраныстың көлемі мен кәсіби-біліктілік құрамын өзгертеді: бос орындар құрылымында жоғары технологиялы және білікті мамандарға сұраныс артады.
- Агроөнеркәсіп кешенін дамыту аясында ауыл шаруашылығы мамандарына сұраныс ұлғаяды;
- Нарықтық инфрақұрылымда тұрмыстық және сервистік қызмет, құрылыс, көлік және байланыс салаларында тұрақты сұраныс күтіледі;
- Білім беру саласындағы кадрларға қажеттілік сақталады;
- Басқару, менеджмент және талдау бағытындағы мамандарға сұраныс өседі;
- Ақпараттандыру үдерісі күшейген сайын компьютерлік технологиялар және техникалық орындаушы мамандарға сұраныс артады.
Іс-шаралар және қаржыландыру
Жұмыс күшіне сұраныс пен ұсыныс болжамдарын ескере отырып, облыс халқын жұмыспен қамтуға жәрдемдесуге арналған іс-шаралар пакеті әзірленіп, оларды жергілікті бюджеттерден қаржыландыру көзделеді.
Жалпы көлем
913,0 млн тг
Аудан және қала бюджеттері есебінен
2006 жыл
255,8 млн тг
2007–2008 жылдар
2007 жыл: 316,1 млн тг
2008 жыл: 341,0 млн тг
Жұмыспен қамтылған халықты әлеуметтік қолдау
Ұйымдастырылған мемлекеттік әлеуметтік қолдау жүйесінде жұмыспен қамтылған халықты қолдау «Қазақстан Республикасында әлеуметтік реформаларды одан әрі тереңдетудің 2005–2007 жылдарға арналған бағдарламасы» аясындағы міндетті аударымдармен байланысты жүзеге асырылады.
- Ең төменгі кепілдік жалақыны жұмыстың күрделілігіне қарай қамтамасыз ету;
- Жинақтаушы зейнетақы жүйесіне және әлеуметтік қамсыздандыру қорларына міндетті және ерікті жарналар аудару;
- Аталған қаражатты зейнеткерлік жасқа жеткенде және әлеуметтік қатер тобына жататын азаматтарды қолдау үшін пайдалану мүмкіндігі.